122. löggjafarþing 1997–98.

Þskj. 334 – 266. mál.

Tillaga til þingsályktunar

um eflingu sauðfjárbúskapar í jaðarbyggðum.

Flm.: Einar Oddur Kristjánsson, Stefán Guðmundsson.

Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa nefnd til að gera tillögu um hvernig megi efla sauðfjárbúskap í jaðarbyggðum þar sem beitilönd eru vannýtt.

Greinargerð.

Gríðarlegur samdráttur hefur orðið í sauðfjárbúskap hér á landi á síðustu árum og lætur nærri að fé hafi fækkað um helming frá því sem það var flest árið 1978. Með setningu búvöru laganna 1985 var mörkuð sú stefna að afnema útflutningsbætur á landbúnaðarafurðir og á grundvelli þeirra var tekin upp framleiðslustýring sem miðaði að því að draga úr framleiðslu mjólkur og kindakjöts. Með búvörusamningi bænda og ríkisvaldsins í mars 1991 var síðan samþykkt að afleggja útflutningsbætur í einni atrennu og taka upp beinar greiðslur til bænda í stað niðurgreiðslna á heildsölustigi. Jafnframt var samið um lækkun á verði dilkakjöts og ríkið lagði fram fé til að greiða bændum fyrir að hætta framleiðslu.

Frá 1991 til 1996 dróst framleiðsla kindakjöts saman um 1.178 tonn, afurðaverð til sauð fjárbænda lækkaði að raungildi um 11,2% og tekjusamdráttur framleiðenda nam alls u.þ.b. 1,5 milljörðum kr. Framleiðendum fækkaði ekki að sama skapi og afkoman hrundi. Reiknað á föstu verðlagi féll hagnaður fyrir laun eigenda á sauðfjárbúum um 46,4% frá 1991 til 1996 samkvæmt uppgjöri Hagþjónustu landbúnaðarins.

Sá mikli samdráttur í framleiðslu sem orðinn er og afkomuhrun sauðfjárbænda bitnar harðast á jaðarbyggðum sem mest eiga undir sauðfjárbúskap og hafa litla möguleika á annarri atvinnusköpun. Þessar byggðir voru margar veikar fyrir og sums staðar blasir við hrun ef ekki verður að gert. Slíkt hefur keðjuverkandi áhrif og veikir jafnframt þorp og þéttbýliskjarna á viðkomandi svæðum þar sem atvinnulíf er yfirleitt einhæft og á mörkunum að unnt sé að halda uppi nauðsynlegri þjónustu.

Víðast í umræddum jaðarbyggðum eru gjöful beitilönd sem ekki eru fullnýtt, margar jarðir eru vel upp byggðar með vannýtta aðstöðu, bæði hvað varðar útihús og ræktað land, með öðrum orðum umtalsvert svigrúm er til að stækka sauðfjárbúin án nýrra fjárfestinga og síðast en ekki síst er verkþekkingin til staðar.

Með samningi um sauðfjárframleiðslu sem gerður var í október 1995 og lagasetningu í kjölfarið varð grundvallarbreyting á starfsumhverfi sauðfjárbænda. Tengsl voru rofin milli beingreiðslustuðnings og framleiðslu þannig að ekki er lengur kvótastýring á framleiðslunni, heldur taka allir sauðfjárbændur hlutfallslega jafnan þátt í útflutningi á því dilkakjöti sem ekki selst innan lands og er það hlutfall nú 13%. Á árinu 1996 tókst að koma jafnvægi á birgðir kindakjöts þannig að nú eru engar umframbirgðir í landinu. Samtímis hófst öflug markaðs setning dilkakjöts erlendis og margvísleg hagræðing er nú gerð í sláturhúsum, m.a. með stuðningi af hagræðingarfé sem var liður í sauðfjársamningnum. Þá hafa Byggðastofnun og Framleiðnisjóður landbúnaðarins stutt við þessa hagræðingu og endurbætur á kjötvinnslu stöðvum til að þær öðlist útflutningsleyfi. Þetta starf hefur á mjög skömmum tíma skilað árangri og mun áreiðanlega skila enn meiri árangri á næstu árum. Sláturkostnaður fer lækkandi og áætlað er að skilaverð til bænda fyrir útflutt dilkakjöt frá þessu hausti muni nema 170–180 kr. á kíló.

Útflutningsverðið er enn of lágt til að skila arði þótt færa megi að því rök að vel rekin bú geti bætt afkomu sína með aukinni framleiðslu á þessum forsendum. Það er skoðun flutnings manna að þessi útflutningur eigi sér mikla möguleika ef rétt er á málum haldið. Öllu máli skiptir að styrkja framleiðendurna sjálfa. Á næstu árum mun á það reyna hvernig til tekst. Í þessu samhengi þarf að hafa í huga að jaðarsvæðin þarf að skilgreina vel og taka sérstaklega mið af ástandi beitilanda, hlutdeild sauðfjárræktar í atvinnulífi viðkomandi sveita og möguleikum fólksins á annarri atvinnusókn. Flutningsmenn eru þess einnig fullvissir að fátt sé þýðingarmeira í baráttunni gegn byggðaröskun en að koma jaðarbyggðinni til hjálpar. Sauðfjárræktin er grundvallaratvinnugrein á jaðarsvæðunum.

Fylgiskjal I.

Fjöldi sauðfjár.

1990

1996	1996 sem % af 1990
Gullbringu- og Kjósarsýsla	7.327	5.125	69,9
Borgarfjarðar- og Mýrasýsla	47.544	42.466	89,3
Snæfellsnessýsla	24.703	16.660	67,4
Dalasýsla	30.903	25.756	83,3
Barðastrandarsýsla	15.529	13.035	83,9
Ísafjarðarsýsla	18.939	13.230	69,9
Strandasýsla	23.991	20.065	83,6
Vestur-Húnavatnssýsla	33.081	28.178	85,2
Austur-Húnavatnssýsla	30.128	25.216	83,7
Skagafjarðarsýsla	39.387	34.901	88,6
Eyjafjarðarsýsla	21.567	16.367	75,9
Suður-Þingeyjarsýsla	41.308	32.423	78,5
Norður-Þingeyjarsýsla	24.795	22.207	89,6
Norður-Múlasýsla	26.371	36.919	140,0
Suður-Múlasýsla	18.535	20.640	111,4
Austur-Skaftafellssýsla	20.182	16.646	82,5
Vestur-Skaftafellssýsla	33.480	26.760	79,9
Rangárvallasýsla	47.269	35.472	75,0
Árnessýsla	43.262	33.663	77,8
Kaupstaðir	6.481	7.691	118,7
ALLS	554.782	473.420	85,3

Framleiðsla kindakjöts, tonn (dilkakjöt).

1990

1996
Gullbringu- og Kjósarsýsla	98,02	62,85
Borgarfjarðarsýsla	378,07	280,48
Mýrasýsla	369,71	285,06
Snæfellsnessýsla	372,31	303,79
Dalasýsla	578,91	478,80
Austur-Barðastrandarsýsla	185,11	148,53
Vestur-Barðastrandarsýsla	90,19	76,62
Vestur-Ísafjarðarsýsla	176,65	132,11
Norður-Ísafjarðarsýsla	159,10	113,50
Strandasýsla	456,54	427,44
Vestur-Húnavatnssýsla	624,87	544,46
Austur-Húnavatnssýsla	492,78	439,25
Skagafjarðarsýsla	645,35	538,34
Eyjafjarðarsýsla	410,93	307,28
Suður-Þingeyjarsýsla	770,31	657,17
Norður-Þingeyjarsýsla	453,59	446,19
Norður-Múlasýsla	649,28	796,04
Suður-Múlasýsla	277,45	434,58
Austur-Skaftafellssýsla	310,26	272,30
Vestur-Skaftafellssýsla	532,05	437,17
Rangárvallasýsla	751,41	480,88
Árnessýsla	669,72	471,87

Fylgiskjal II.

Byggðastofnun,

þróunarsvið:

Úr skýrslu um stöðu sauðfjárræktar og áhrif á byggðaþróun.

(September 1997.)

Innanlandssala og útflutningur kindakjöts í tonnum 1978–96.

(Súlurit --- myndað.)

Fylgiskjal III.

Hagþjónusta landbúnaðarins:

Úr skýrslu um þróun sauðfjárbúskapar á Íslandi tímabilið 1991–96.

(September 1997.)

Upplýsingar úr rekstri sauðfjárbúa fyrir tímabilið 1991–96.

(Fjárhæðir í þús. kr. á verðlagi ársins 1996.)

(Tafla 5.10)

Meðalafkoma á sauðfjárbúum tímabilið 1991–96.

(Fjárhæðir í þús. kr. á verðlagi ársins 1996.)

(Tafla 5.7.)