123. löggjafarþing 1998–99.

Þskj. 334 — 286. mál.

Skýrsla

menntamálaráðherra um framfærslukostnað og lögheimilisflutninga íslenskra námsmanna.

Eitt af megineinkennum íslenska skólakerfisins er að hér hefur ríkt meira jafnrétti til náms en víða annars staðar, hvort sem litið er til kynferðis, efnahags, búsetu eða annarra þátta. Liður í þessari stefnu er úthlutun dreifbýlisstyrkja til nemenda af landsbyggðinni sem sækja nám fjarri heimabyggð. Á árabilinu 1988–97 var varið um 900 millj. kr. í þessum tilgangi en fjárveitingin hefur hækkað jafnt og þétt frá 1990. Í fjárlagafrumvarpi ársins 1999 er gert ráð fyrir að rúmlega 163 millj. kr. verði varið til jöfnunar á námskostnaði.

Ýmsar tækninýjungar hafa enn aukið jafnrétti til náms hér á landi. Má þar fyrst og fremst nefna upplýsingatæknina en með henni hefur fjarnám eflst mjög verulega. Tæknin bætir ekki síst hag nemenda sem búa fjarri þéttbýli og þeirra geta ekki sótt hefðbundna skóla, til dæmis vegna fötlunar.

Skýrsla þessi er unnin af Hagfræðistofnun Háskóla Íslands í samræmi við ályktun sem Al þingi samþykkti í febrúar 1995. Með henni var menntamálaráðherra falið að láta gera úttekt á kjörum og stöðu námsmanna er stunda nám fjarri heimabyggð. Niðurstöður skýrslunnar sýna m.a. að viðbótarkostnaður við að hafa nemanda á framhaldsskólastigi eða háskólastigi í skóla fjarri heimabyggð er á bilinu 130–375 þús. kr. að teknu tilliti til dreifbýlisstyrks. Einnig kemur fram að lítill munur er á upphæðum lána eða tíðni lántöku hjá lánþegum LÍN eftir búsetu. Sú niðurstaða bendir til þess að ekki sé teljandi munur á lánsfjárþörf nemenda í sérskólum og háskólum eftir búsetu.

Skýrsla Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands fer hér á eftir.

Samandregin niðurstaða.

Skýrsla þessi er unnin að beiðni menntamálaráðuneytis í framhaldi af þingsályktun þar sem menntamálaráðherra var falið að gera úttekt á kjörum og stöðu fólks er stundar nám fjarri heimabyggð.

Í skýrslu þessari er fjallað um lögheimilisflutninga og framfærslukostnað námsmanna við framhaldsskóla, sérskóla og háskóla á Íslandi. Einnig er fjallað um lántökur námsmanna hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna. Viðbótarframfærslukostnaður fjölskyldna námsmanna er stunda nám fjarri heimabyggð hefur veruleg áhrif á kjör og stöðu þeirra. Sé viðbótarfram færslukostnaður fjölskyldna námsmanna er stunda nám fjarri heimabyggð meiri en viðbótar framfærslukostnaður fjölskyldna námsmanna er stunda nám í eða skammt frá heimabyggð má ætla að þess sjái stað í mismunandi lántökutíðni og/eða mismunandi lántökuupphæð námsmanna hjá LÍN eftir búsetu.

Meginniðurstaða skýrslunnar er að námsmenn á framhaldsskóla- og háskólastigi séu síður líklegir til að flytja lögheimili sitt en jafngamalt fólk sem ekki er í námi. Það er því talið ólíklegt að námsmenn er stunda nám fjarri heimabyggð geti bætt stöðu sína fjárhagslega með því að breyta lögheimili sínu.

Önnur niðurstaða skýrslunnar er að viðbótarkostnaður við að hafa nemanda á framhalds skóla eða háskólastigi í skóla fjarri heimabyggð leiki á bilinu 130–375 þús. kr. að teknu tilliti til dreifbýlisstyrks. Þessi upphæð svarar til 4–14% af neysluútgjöldum 3–6 manna fjölskyldu.

Þriðja niðurstaða skýrslunnar er að lítill munur sé á upphæðum lána eða tíðni lántöku hjá lánþegum Lánasjóðs íslenskra námsmanna eftir búsetu. Sú niðurstaða bendir til þess að ekki sé teljandi munur á lánsfjárþörf nemenda í sérskólum og háskólum eftir búsetu.

1. Inngangur.

Hinn 24. febrúar 1995 samþykkti Alþingi þingsályktun þar sem menntamálaráðherra var falið að láta fara fram úttekt á kjörum og stöðu fólks er stundar nám fjarri heimabyggð. Tek ið var fram að kannað skyldi sérstaklega hvort námsfólk, er stundar nám fjarri heimabyggð, verði af réttindum og félagslegri þjónustu ef það heldur lögheimili í heimabyggð og Lána sjóður íslenskra námsmanna taki sérstaklega tillit til slíkra aðstæðna".

Í öðru lagi skyldi kannað hvaða kostnaður hlýst af dvöl nemenda sem stunda nám í grunn- og framhaldsskólum og búa í heimavistum eða leiguhúsnæði fjarri heimabyggð".

Menntamálaráðuneytið fór þess á leit við Hagfræðistofnun Háskóla Íslands með bréfi í febrúar á þessu ári að stofnunin tæki að sér framkvæmd umræddrar könnunar og samþykkti Hagfræðistofnun þá málaleitan.

Hagfræðistofnun hefur hagað könnun sinni þannig að gagna hefur verið aflað frá félags málaráðuneyti og Félagsmálastofnun Reykjavíkurborgar. Einnig hafa Lánasjóður íslenskra námsmanna og Hagstofa Íslands staðið að sérstökum úrvinnslum úr eigin gagnagrunnum að beiðni Hagfræðistofnunar. Skólameistarar nokkurra framhaldsskóla hafa einnig veitt upplýs ingar um heimavistarkostnað og mötuneytisgjöld.

Á grundvelli þeirra gagna sem Hagfræðistofnun hefur aflað sér telur stofnunin að náms fólk sem stundar nám fjarri heimabyggð verði ekki af réttindum og félagslegri þjónustu í um talsverðum mæli þótt það haldi lögheimili í heimabyggð meðan á náminu stendur. Þá er það skoðun stofnunarinnar að á grundvelli þeirra gagna sem hún hefur haft tök á að afla sé líklegt að viðbótarkostnaður sem hlýst af dvöl nemenda sem stunda nám í grunn- og framhaldsskól um og búa á heimavistum eða í leiguhúsnæði fjarri heimabyggð sé á bilinu 190–475 þús. kr. á ári.

Efnistök í skýrslu þessari eru á þann veg að í upphafi er gerð grein fyrir því hvernig hag fræðingar skilja og skýra ákvarðanir manna um menntun og búsetu. Spurt er hvort sveitarfé lög hafi tök á að hafa áhrif á búsetuákvörðun. Þá eru tölulegar upplýsingar um flutninga ungs fólks milli sveitarfélaga og milli landsvæða á árunum 1994–96 skoðaðar. Einnig er gerð grein fyrir hvernig sá viðbótarkostnaður er sem hlýst af dvöl ungmennis í skóla fjarri heima byggð er metinn. Loks eru helstu niðurstöður dregnar saman í lokakafla.

2. Menntun og búseta, tvær aðskildar ákvarðanir.

Hagfræðingar skýra ákvarðanir einstaklinga varðandi umfang og lengd menntunar með svipuðum greiningartækjum og þeir skýra ákvarðanir þessara sömu einstaklinga um búsetu. Í báðum tilvikum er litið til þess að sá sem flytur eða sá sem menntar sig leggur í nokkurn kostnað í upphafi til að auka tekjuöflunarmöguleika sína síðar.

Sá sem menntar sig formlega og sækir skóla verður af vinnutekjum sem ella stæðu honum til boða auk þess sem hann verður fyrir nokkrum beinum kostnaði vegna skólasóknar sinnar. Sá sem flytur þarf að eyða fé og tíma til að leita að húsnæði og atvinnu við aðstæður sem kunna að vera honum framandi auk þess sem nokkur beinn kostnaður hlýst ávallt af flutningi hvort heldur sem flutningsvegalengdin er löng eða stutt.

Sá sem sækir menntun hefur von um betur launuð störf að menntun lokinni en hann átti kost á áður en menntunar var aflað. Sá sem flytur gerir það oft vegna þess að laun duga betur til framfærslu á staðnum sem flutt er til en þeim sem flutt er frá. Ekki er gefið að kaupmáttar aukningin sem vænst er komi fram strax að flutningi afstöðnum heldur er einnig mögulegt að launþegi taki mið af væntri kaupmáttarþróun í gömlu og nýju starfi yfir lengra tímabil.

Hagfræðingar líta því á báðar ákvarðanirnar sem fjárfestingarákvarðanir með útlögðum kostnaði í upphafi ferilsins og ávinningi sem er lengi að tínast til. Stundum eru þessar ákvarðanir teknar samtímis. Það er þó ekki algilt og kemur þar margt til. Það er til í dæminu að ungt fólk kjósi sér búsetu og starf og velji skólastofnun í samræmi við það. En oft er þessu öfugt farið, starfsákvörðun kemur eftir að námi er lokið eða á síðustu stigum náms. Það er því eðlilegt að líta á ákvarðanirnar tvær um menntun og búsetu sem aðskildar ákvarðanir. Einnig er eðlilegt að ganga út frá því að upplýsingar sem einstaklingurinn safnar og notar við ákvarðanirnar séu af ólíkum toga. Þegar einstaklingur ákveður hve umfangsmikla skóla göngu hann leggur út í er honum nægjanlegt að vita hvaða áhrif aukin menntun hefur á vænt ar framtíðartekjur hans óháð búsetu. Þegar einstaklingurinn ákveður búsetu þarf hann að bera saman tekjur sem einstaklingur með hans menntun getur haft á mismunandi stöðum. Setjum sem svo að einstaklingur einskorði sig við búsetu á Íslandi. Þá mun hann í menntun arákvörðun sinni einskorða sig við að skoða hvaða áhrif aukin menntun hefur á meðaltekjur fólks sem búsett er á Íslandi. Þegar kemur að því að velja milli staða á Íslandi er hins vegar skynsamlegt fyrir einstakling sem hefur áunnið sér gefið menntunarstig (sem við skulum kalla S til hægðarauka) að líta til sundurgreindari upplýsinga: Hver er líkleg tekjuþróun aðila með menntunarstig S á stað A samanborið við líklega tekjuþróun á stað B eða stað C eða stað D? Búsetuvalið fer eftir því hvar líklegast er að einstaklingur með menntunarstig S finni vel launað starf.

3. Menntunarákvörðunin.

Eins og þegar hefur verið bent á má líta á ákvörðun um menntun eins og ákvarðanir um fjárfestingu. Lengd menntunar ræðst þá af ávinningsauka sem einstaklingur hefur af að bæta við menntun sína annars vegar og kostnaði sem af menntuninni hlýst hins vegar. Gerum ráð fyrir að grunnmenntun sem veitt er í öllum sveitarfélögum sé jafngild. Þá er eðlilegt að gera ráð fyrir að ávinningur af framhaldsmenntun fyrir dæmigerðan einstakling sé óháður fæðingar- og uppeldissveitarfélagi. Hins vegar getur verið misdýrt fyrir einstaklinga frá ólík um sveitarfélögum að afla sér viðbótarmenntunar. Þessi kostnaðarójöfnuður getur verið af margvíslegum toga. Ferða og dvalarkostnaður á námsstað er þó augljósasta uppspretta kostnaðarójafnaðar. Líklegt verður að telja að dýrara sé að leggja stund á framhaldsnám fjarri heimabyggð en í heimabyggð. Ætla verður að ólíklegra sé að einstaklingur sem þarf að leggja í mikinn kostnað við viðbótarmenntun sæki sér slíka menntun en annar jafnhæfur og jafngamall einstaklingur sem getur aflað sér viðbótarmenntunarinnar með lægri tilkostn aði.

Nokkur munur hefur verið á skólagöngu ungmenna af landsbyggðinni og ungmenna á höf uðborgarsvæðinu. Þessi munur kemur ágætlega fram á mynd 3.1.

Myndin ber með sér að árið 1980 var verulega lægra hlutfall 16 ára ungmenna og eldri sem heimilisfesti áttu í Norðurlandskjördæmi eystra innritað í skóla en tilfellið var með jafn aldra þeirra með heimilisfesti í Reykjavík. Munurinn er mestur á aldursbilinu 16–19 ára, en minnkar nokkuð eftir það.

Á síðustu árum hefur dregið verulega úr þeim mun sem fram kemur milli Reykjavíkur og landsbyggðar hvað þetta áhrærir, sbr. mynd 3.2:

Fjarlægðin milli ferlanna tveggja er mun minni á mynd 3.2 en mynd 3.1. Því má fullyrða að árið 1992 sé minni munur en var árið 1980 á árgangaskiptri menntunartíðni milli Reykja víkur annars vegar og Norðurlands eystra hins vegar. Efalítið eru margar orsakir fyrir þeirri þróun sem myndirnar sýna. Þannig hefur það vafalaust sitt að segja að framboð á framhalds skólamenntun hefur aukist á Norðurlandi eystra. Þá hefur það sjálfsagt einnig sitt að segja að fólk með grunnmenntun á nú færri kosta völ í atvinnulífinu en áður. Þannig er líklegt að eftirspurn ungmenna á Norðurlandi eystra eftir menntun hafi aukist samfara auknu framboði.

Á mynd 3.3 er litið til stöðunnar í upphafi skólaársins 1996–97. Þá kemur í ljós að aftur hefur dregið nokkuð sundur með legu ferlanna tveggja sem sýna tíðni skólasóknar ungmenna með heimilisfesti í Reykjavík annars vegar og á Norðurlandi eystra hins vegar. Nánari skoð un sýnir að ferillinn sem sýnir skólasókn reykvískrar æsku hefur breyst meira frá árinu 1992 en ferillinn sem sýnir skólasókn æskufólks með heimilisfesti á Norðurlandi eystra. Reykvískt æskufólk sem er eldra en 21 árs sækir nú skóla í ríkari mæli en áður. Þessi aukning skóla
sóknar eldri ungmenna hefur ekki náð til Norðurlands eystra í þeim mæli sem orðið hefur í Reykjavík enn sem komið er, hvað svo sem síðar verður.

Tafla 3.1 sýnir hlutfall árgangs sem hefur nám á háskólastigi og lýkur því hér á landi og í nokkrum öðrum löndum.

Tafla 3.1. Hlutfall árgangs sem hefur og lýkur námi á háskólastigi í aðildarlöndum OECD.

Land	(1)
Hlutfall árgangs sem hefur nám á háskólastigi	(2)
Hlutfall árgangs sem lýkur stuttri fyrstu gráðu	(3)
Hlutfall árgangs sem lýkur langri fyrstu gráðu	(4)
Námslokanemar sem hlutfall af nemum sem hefja nám
= [(2)+(3)]/(1)
Bandaríkin	52	m	m	m
Kanada	48	29	x	0,6
Stóra-Bretland	43	30	x	0,7
Ástralía	m	34	x	m
Nýja-Sjáland	40	m	m	m
Austurríki	26	x	9	0,35
Danmörk	31	21	7	0,9
Finnland	m	7	12	m
Frakkland	33	m	m	m
Þýskaland	27	a	m	m
Holland	34	m	m	m
Svíþjóð	m	9	10	m
Noregur	25	17	5	0,9
Sviss	15	a	m	m
Tyrkland	16	7	x	0,4
Ísland	39	14	10	0,62
m = upplýsingar vantar; x = á ekki við
Heimild: Gagnagrunnur OECD, töflur C4.1 og G2.2.

Taflan sýnir að töluvert hátt hlutfall íslenskra ungmenna hefur háskólanám en að tiltölu lega miklu lægra hlutfall árgangs lýkur formlegu námi. Þessi skýrsla er ekki vettvangur til að gera brottfall íslenskra háskólastúdenta að umtalsefni, aðeins skal bent á að nokkuð hefur verið um það málefni fjallað af Guðmundi B. Arnkelssyni og Friðriki H. Jónssyni (1995). Þó má draga þá ályktun að nemendur hafi ekki skýra mynd af þeim beina og óbeina kostnaði sem lok háskólanáms hefur í för með sér. Tölur OECD benda einnig til þess að dæmigerður útskriftarnemi á Íslandi sé nokkuð eldri en dæmigerður útskriftarnemi annars staðar í OECD löndunum.

4. Búsetuákvörðunin.

Setjum sem svo að einstaklingar og fjölskyldur kjósi sér heimilisfesti þar sem vænt summa afvaxtaðra framtíðartekna fjölskyldunnar að teknu tilliti til kostnaðar við að breyta um heimilisfesti sé hæst. Séu tekjuöflunarmöguleikar allra fjölskyldna svipaðir ætti ekki að líðast meiri tekjumunur milli landsvæða en svarar til flutningskostnaðarins (reiknaðs til árs kostnaðar), því komi upp sú staða að tekjur á gefnu landsvæði hækki mundi aðstreymi fólks til þess landsvæðis fljótlega skapa offramboð vinnuafls með tilheyrandi áhrifum á launa þróun. Samkvæmt þessu líkani væru flutningar tiltölulega handahófskenndir og tekjumunur milli landsvæða tiltölulega lítill. Þessi forspá líkansins stenst illa gagnvart þeim raunveru
leika sem er í flestum nálægum samfélögum: Fólk bæði flytur til og frá gefnum landsvæðum og vart hefur orðið viðvarandi munar meðaltekna milli landsvæða. Þess eru meira að segja dæmi hér á landi að fólksflutningar séu frá því landsvæði þar sem meðaltekjur virðast hvað hæstar, sbr. töflu 4.1.

Tafla 4.1. Meðallaun á ársverk á árinu 1995 og fjölgun íbúa eftir landsvæðum á Íslandi árið 1995 og á ársgrundvelli á árabilinu 1971–97.

Landsvæði	Meðallaun á ársverk í þús. kr., 1995*	Hlutfallsleg fjölgun íbúa árið 1995	Árleg hlutfallsleg fjölgun íbúa á árabilinu 1971–97
Vestfirðir	1.860	-4 ,6%	-0 ,5%
Reykjanes	1.821	-0 ,1%	1 ,4%
Austurland	1.775	-1 ,0%	0 ,4%
Norðurland vestra	1.767	-0 ,8%	0 ,0%
Höfuðborgarsvæðið	1.747	1 ,3%	1 ,5%
Norðurland eystra	1.725	-0 ,4%	0 ,7%
Suðurland	1.687	-0 ,6%	0 ,4%
Vesturland	1.679	-0 ,9%	0 ,2%
Landsmeðaltal	1.748	0 ,4%	1 ,1%
* Störf og tekjur í landbúnaði ekki meðtalin.
Heimild: Byggðastofnun.

Tafla 4.1 sýnir að meðallaun á ársverk (að landbúnaði undanskildum) í Vestfjarðakjör dæmi árið 1995 voru 1.860 þús. kr., en 1.747 þús. kr. á höfuðborgarsvæðinu. Meðallaun á ársverk eru hvergi hærri en á Vestfjörðum, en þrátt fyrir það er fólksfækkun þar meiri en á öðrum svæðum bæði árið 1995 og eins ef litið er til lengra tímabils. Þá er eftirtektarvert að meðallaun á ársverk á höfuðborgarsvæðinu eru nánast þau sömu og meðallaun á ársverk sé litið til landsins alls.

Bandaríski hagfræðingurinn George Borjas og samstarfsmenn hans hafa þróað líkan sem fyrst var sett fram af enska hagfræðingnum Andrew D. Roy á sjötta áratugnum. Samkvæmt því líkani má skipta launagreiðslum í tvennt, annars vegar þátt sem stjórnast af getu starfs manna til að leysa starfstengd verkefni af hendi, hins vegar þátt sem er ótengdur þessari færni starfsmannanna. Starfsmenn, launþegar, geta ekki breytt getu sinni (nema hugsanlega á löngum tíma, t.d. með skólagöngu). Það ræðst svo af eðli og uppbyggingu atvinnulífs á hverju landsvæði hvernig færum starfsmönnum er umbunað. Þannig er hugsanlegt að við bótarfærni og geta séu verðlaunaðar á ólíkan hátt á mismunandi stöðum og að tekjur óháðar skólagöngu séu einnig mismunandi eftir landsvæðum. Víkjum nú lítils háttar frá líkani Roys/ Borjas og gerum ráð fyrir að færni ráðist af skólagöngu einvörðungu (en að einstaklingar geti verið misafkastamiklir námsmenn). Gerum einnig ráð fyrir að engin óvissa ríki um það meðal vinnuveitenda eða launþega hvernig skólaganga nýtist í framleiðslunni á hverju land svæði fyrir sig. Mynd 4.1 lýsir samhengi búsetu, skólagöngu og tekna þar sem landsvæði eru tvö og flutningur milli landsvæða er tiltölulega útgjaldalítill.

Á landsvæði 1 eru tekjur óháðar skólagöngu hlutfallslega háar en lítið er borgað fyrir við bótarskólagöngu. Á landsvæði 2 er þessu öfugt farið, tekjur óháðar skólagöngu eru tiltölu lega lágar en ríflega er greitt fyrir viðbótarskólagöngu.

Allir þeir sem hafa skemmri skólagöngu en S* ár munu setjast að á landsvæði 1, enda eru tekjur þeirra þar hærri en þær væru á landsvæði 2. Allir þeir sem hafa lengri skólagöngu en S* ár munu setjast að á landsvæði 2 enda eru tekjur þeirra hærri en tekjur á landsvæði 1.

Samkvæmt því líkani sem hér er lýst er fullkomlega mögulegt að fólk bæði flytji til land svæðanna og frá þeim. Líkanið gerir hins vegar ráð fyrir fullkominni flokkun eftir skóla göngu milli landsvæðanna. Það er nokkuð óhefluð forsenda. Á næstu mynd er því lýst hvern ig ferlar geta litið út ef nokkur óvissa ríkir um hvernig greitt er fyrir skólagöngu á landsvæði 1. Ástæða óvissunnar gæti t.d. verið einhæft atvinnulíf á landsvæði 1 sem yrði til þess að einstaklingur með mikla menntun gæti ekki gengið að því vísu að tilboð um vinnu sem gerði kröfu í samræmi við skólagöngu hans og gæti því orðið að sætta sig við lægra kauptilboð en sækti hann vinnu á landsvæði 2 þar sem atvinnulíf væri fjölbreyttara.

Áfram mundi borga sig fyrir alla sem væru með menntun undir S* að setjast að á land svæði 1. Einnig mundi borga sig fyrir alla með menntun yfir S** að setjast að á landsvæði 2. Það færi hins vegar eftir vinnutilboðum hverju sinni hvort mundi heldur borga sig fyrir einstakling með menntun á bilinu S* til S** að setjast að á landsvæði 1 eða landsvæði 2. Þó má fullyrða að dreifist vinnutilboð á landsvæði 1 jafnt milli efri og neðri markanna muni líkindin á að einstaklingur fái betra tilboð frá landsvæði 2 en landsvæði 1 aukast eftir því sem menntun hans er meiri.

Líkan Roys/Borjas getur því skýrt þá þverstæðukenndu staðreynd að launamunur milli landsvæða getur viðhaldist þrátt fyrir stöðuga flutninga fólks til og frá landsvæðunum. Sam kvæmt líkaninu er grundvallarástæða þessa launamunar sú að viðbótarmenntun gefur minni og ótryggari tekjur á landsvæði 1 en landsvæði 2. Líkaninu er ekki ætlað að skýra hvers vegna viðbótarmenntun hefur svo ólík áhrif á tekjuöflunarmöguleika, en einhæfni atvinnulífs er augljós skýring, þótt ekki sé útilokað að aðrar og staðbundnari skýringar kunni einnig að koma til.

Gylfi Magnússon (1998) notar þær hugmyndir sem hér hafa verið tíundaðar til að byggja tölulegt líkan sem skýrir flutninga milli staða á Íslandi á árabilinu 1960–94. Stefán Ólafsson (1997) gefur ágætt yfirlit yfir niðurstöður eigin rannsókna og annarra um fólksflutninga á Íslandi. Þær niðurstöður má draga saman í eftirfarandi: Ungir flytja fremur en þeir sem eldri eru, menntaðir flytja fremur en þeir sem minni menntun hafa, sterkar líkur eru á að þeir sem flytja flytji til höfuðborgarsvæðisins. Þessar niðurstöður falla vel að líkani Roys/Borjas sé ráð fyrir því gert að höfuðborgarsvæðið sé landsvæði 2 og önnur landsvæði séu landsvæði 1.

5. Áhrif sveitarfélaga á búsetuákvörðun.

Í 1 . gr. laga nr. 21/1990, lögheimilislögum, segir: Lögheimili manns er sá staður þar sem hann hefur fasta búsetu. Maður telst hafa fasta búsetu á þeim stað þar sem hann hefur bækistöð sína, dvelst að jafnaði í tómstundum sínum, hefur heimilismuni sína og svefnstaður hans er þegar hann er ekki fjarverandi um stundarsakir vegna orlofs, vinnuferða, veikinda eða annarra hliðstæðra atvika. Dvöl í gistihúsi, fangelsi, vinnuhæli, sjúkrahúsi, athvarfi, heimavistarskóla, verbúð, vinnubúðum eða öðru húsnæði, sem jafna má til þessa, er ekki ígildi fastrar búsetu." Nokkrar undantekningar eru gefnar frá ákvæðum 1. gr. lögheimilis laga. Mikilvægasta undantekningin er í 4. gr. laganna þar sem m.a. segir: Dveljist maður hérlendis við nám utan þess sveitarfélags þar sem hann átti lögheimili er námið hófst getur hann átt lögheimili þar áfram enda hafi hann þar bækistöð í leyfum og taki ekki upp fasta bú setu annars staðar."

Þeir sem eiga lögheimili í sveitarfélagi greiða útsvar til þess sveitarfélags. Útgjöld sveit arfélaga ráðast hins vegar bæði af fjölda þeirra sem eiga lögheimili í sveitarfélaginu og af fjölda þeirra sem raunverulega nota mannvirki og þjónustu sem sveitarfélagið byggir og býður. Í sumum tilvikum getur sveitarfélag ekki með góðu móti takmarkað notkun fólks utan sveitarfélagsins á þjónustu þess. Þetta á t.d. við um þann hluta samgöngukerfis sveitarfélags ins sem sveitarfélagið á og rekur. Í öðrum tilvikum getur sveitarfélag takmarkað þjónustu við þá sem þar eiga lögheimili. Þetta á t.d. við um fjárhagsaðstoð sveitarfélaga.

Ljóst er að sveitarsjóðir geta haft nokkurn hag af að fleiri séu skráðir með heimilisfesti en í raun búa í sveitarfélaginu því að með skráningunni fylgja hugsanlega nokkrar útsvars tekjur auk þess sem framlög úr jöfnunarsjóðum félagsmálaráðuneytisins ráðast af fjölda skráðra íbúa.

Verulegar líkur eru á að nemandi sem á rétt á að halda lögheimili í öðru sveitarfélagi en því sem hann sækir skóla í dvelji í Reykjavík eða nágrannasveitarfélagi Reykjavíkur þar sem stór hluti námsframboðs á sérskóla- og háskólastigi er á höfuðborgarsvæðinu. Svo virðist að það sé fyrst og fremst aðgangur að húsaleigubótum og dagvistarplássum sem skipti máli fyrir námsmanninn annars vegar og skólasveitarfélagið hins vegar. Í 4. gr. laga nr. 138/97 er kveðið á um að leigjendur eigi rétt á húsaleigubótum vegna íbúðarhúsnæðis sem þeir leigi, enda eigi þeir þar lögheimili. Frá þessu er undantekning sem einnig er tilgreind í 4. gr. lag anna. Þar segir: Dvelji maður hérlendis við nám utan þess sveitarfélags þar sem hann átti lögheimili er námið hófst og á þar skráð aðsetur getur viðkomandi átt rétt til húsaleigubóta þrátt fyrir skilyrði 1. mgr. um lögheimili í leiguíbúð. Umsókn um bætur skal send því sveitar félagi þar sem námsmaðurinn á lögheimili óháð aðsetri." Hagfræðistofnun fékk þær upplýs ingar hjá félagsmálaráðuneytinu að nú greiddu öll sveitarfélög húsaleigubætur til nemenda óháð staðsetningu hins leigða húsnæðis, enda séu önnur skilyrði fyrir bótum uppfyllt.

Hjá Reykjavíkurborg fékkst upplýst að börn sem eiga lögheimili í Reykjavík eigi forgang að dagvistarrýmum á dagvistarstofnunum sem borgin rekur. Hins vegar eru nokkur dæmi um að samningur sé á milli borgarsjóðs Reykjavíkur og sveitarsjóða úti á landi um að sveitar sjóðurinn taki þátt í kostnaði sem borgarsjóður hefur af dvöl barna frá viðkomandi sveitar félagi á dagvistarstofnun í Reykjavík. Á móti hafa nemendur með lögheimili í viðkomandi sveitarfélagi rýmri rétt til dagvistarrýma í Reykjavík en ella hefði orðið. Þá hefur Stúdenta ráð Háskóla Íslands samið um aðgengi barna stúdenta að dagvistarrýmum á vegum borgar innar.

Ekki verður séð að sveitarfélög eigi mörg almenn bein úrræði til að hafa áhrif á ákvörðun þeirra sem lögum samkvæmt geta valið milli tveggja sveitarfélaga um lögheimilisskráningu. Húsaleigubótakerfið hefði getað orðið áhrifamikið stjórntæki í þá veru, auk þess sem dag vistarmál geta haft áhrif á nokkurn hóp eldri nema sem þegar hafa stofnað fjölskyldu. Eins og rakið er hér að ofan eru ákvæði laga um húsaleigubætur skýr og ýta ekki undir að nem endur flytji lögheimili sitt. Sömuleiðis hafa samningar milli Reykjavíkurborgar og annarra sveitarfélaga, t.d. um dagvistun, dregið úr þeim ávinningi sem nemendur gætu hugsanlega haft af að flytja lögheimili sitt.

Á það skal bent að ákvæði laga um húsaleigubætur og frjálsir samningar sveitarfélaga um þátttöku lögheimilissveitarfélags í dagvistarkostnaði í aðseturssveitarfélagi hefur dregið úr þeim ávinningi sem lögheimilissveitarfélag getur hugsanlega haft af því að hafa fleiri skráða með lögheimili en þar hafa aðsetur.

Hér að framan hefur verið nokkuð einblínt á hag sveitarsjóða. Grunsemdir hafa verið uppi um að nemendur gætu fengið bætta þjónustu frá aðseturssveitarfélagi með því að breyta lög heimilisskráningu sinni. Umræðan hér að framan bendir til þess að slíkur ávinningur sé tak markaður. En því hefur ekki verið gefinn gaumur hvort nemendur kunni að hafa fjárhagsleg an hag af að halda sem lengst í lögheimilisskráningu þótt raunverulegt aðsetur hafi verið flutt. Um þetta eru dæmi en fjárhæðir eru ekki háar. Þannig borgar ungur ökumaður allt að 25% minna fyrir að tryggja meðalstóran bíl ef hann á lögheimili utan Reykjavíkursvæðisins en ef hann ætti lögheimili á höfuðborgarsvæðinu. Sparnaður fyrir eldri ökumann væri minni, eða um 20%. Sparnaðurinn er lítill í fjárhæðum talinn, eða um 19 þús. kr. fyrir unga öku manninn og um 6 þús. kr. fyrir þann eldri. Tryggingafélag sem haft var samband við sagðist ekki hafa upplýsingar um umfang hentiskráningar" af því tagi sem hér er gerð að umtalsefni en viðmælandi Hagfræðistofnunar taldi að finna megi dæmi um atferli af þessu tagi.

6. Flutningur ungs fólks í námi milli sveitarfélaga.

Hagstofa Íslands heldur skrá yfir alla nemendur í framhaldsskólum og sérskólum og skólastofnunum á háskólastigi hér á landi. Hagstofa Íslands vistar einnig lögheimilisskrá, Þjóðskrá. Samkvæmt lögum nr. 73/1952, með síðari breytingum, skulu tilkynningar um að setursskipti sendar bæjarstjórum eða oddvitum eða Manntalsskrifstofunni í Reykjavík eftir því sem við á. Þessir aðilar koma tilkynningum síðan áleiðis til Hagstofu Íslands (sbr. 11. gr. framangreindra laga).

Að beiðni Hagfræðistofnunar hefur Hagstofa Íslands borið saman tilkynningar um aðset ursskipti annars vegar og nemendaskrá hins vegar fyrir árin 1994–96. Hafa ber í huga að sami einstaklingur getur flutt lögheimili sitt oftar en einu sinni á hverju ári. Því eru tilkynn ingar um lögheimilisflutninga fleiri en fjöldi einstaklinga sem flytur lögheimili. Í töflu 6.1 kemur fram fjöldi lögheimilisflutninga námsmanna annars vegar og fjöldi námsmanna sem flytur lögheimili á þessum árum hins vegar, ásamt upplýsingum um fjölda námsmanna innan lands.

Tafla 6.1. Lögheimilisflutningar námsmanna og fjöldi námsmanna 1994–96.

Ár	Fjöldi tilkynninga um lögheimilis flutning námsmanna innan lands	Fjöldi námsmanna sem flytur lögheimili	Fjöldi námsmanna innan lands
1994	4.743	4.167	24.402
1995	5.083	4.399	24.710
1996	5.665	4.885	25.649
Heimild: Hagstofa Íslands.

Tafla 6.1 ber með sér að hver námsmaður sem flytur lögheimili flytji lögheimili sitt 1,14–1,16 sinnum á ári að jafnaði. Þá kemur einnig í ljós að 17–19% námsmanna flytur lög heimili sitt á hverju ári. Tíðni lögheimilisflutninga er á bilinu 19–22%. Til samanburðar má nefna að á árinu 1996 var tíðni lögheimilisflutninga innan lands 18,2% fyrir karla en 18,3% fyrir konur. Tíðni lögheimilisflutninga námsmanna er því ívið meiri en meðaltíðni fyrir mannfjöldann í heild. Sé litið á tengsl aldurs og tíðni lögheimilisflutninga á árinu 1996 kemur í ljós að á því ári er tíðni lögheimilisflutninga 15–19 ára um 19%, tíðni lögheimilis flutninga 20–24 ára var um 39% og tíðni lögheimilisflutninga 25–29 ára var um 34%. Það er því ljóst að námsmenn eru síður líklegir til að flytja lögheimili sitt en annað ungt fólk og virðist þar muna verulegu. Í þessu sambandi er rétt að minna á að námsmenn njóta undan þágu frá ákvæðum lögheimilislaga, sbr. 4. gr. Um marga námsmenn gildir því að þeir þurfa ekki að flytja lögheimili sitt meðan þeir eru í námi nema í tengslum við flutning foreldra eða núverandi eða fyrrverandi forráðamanna. Flutningatíðni fellur hratt með aldri eftir að 30 ára aldri er náð. Þannig er tíðni lögheimilisflutninga þeirra sem eru 40–49 ára á bilinu 11–13%.

Með hliðsjón af lögheimilislögum má ætla að flutningatíðni námsmanna sé líkari flutn ingatíðni fólks á miðjum aldri en flutningatíðni ungs fólks. Ekki verður annað séð en að sú tilgáta falli vel að þeim tölulegu staðreyndum sem hér hafa verið settar fram.

Að beiðni Hagfræðistofnunar hefur Hagstofan tekið saman upplýsingar um flutninga námsmanna til og frá svæðum þar sem framhaldsskóla-, sérskóla- og háskólastofnanir eru. Á grundvelli þeirra upplýsinga hefur Hagfræðistofnun metið aldurs- og kynbundna flutninga ungmenna í námi árið 1996 og borið saman við aldurs- og kynbundna flutninga ungmenna almennt. Niðurstöðurnar koma fram á myndum 6.1–6.4.

Mynd 6.1 sýnir aldursbundna flutninga karla. Fyrsta súlan sýnir að tíðni lögheimilisflutn inga karla á aldrinum 15–19 ára innan sveitarfélags sé ríflega 8%. Næsta súla sýnir að tæp lega 4% líkur voru til þess að karlar á þessum aldri tilkynntu flutning milli sveitarfélaga inn an kjördæmis. Þriðja súlan sýnir að 4% líkur voru til þess að karlar á þessum tiltekna aldri flyttu lögheimili sitt milli kjördæma árið 1996. Næstu þrjár súlur sýna sömu upplýsingar fyrir nemendur sem eru 17 ára og yngri árið 1996. Þriðji súluhópurinn sýnir upplýsingarnar fyrir nemendur sem eru 18–19 ára árið 1996. Takið eftir að flutningatíðni karlkynsnemenda á þessum aldri er lægri en gerist meðal jafnaldra" þeirra í þjóðfélaginu almennt. Síðustu tvær súluþrenningarnar má nota til að bera saman flutningatíðni karlkynsnemenda í fram haldsskólum á aldrinum 20–22 ára og flutningatíðni ungmenna á þeim aldri almennt í þjóð félaginu. Enn virðist niðurstaðan sú sama: Minni líkur eru á að karlar á aldrinum 20–22 ára flytji lögheimili sitt innan sveitarfélags, milli sveitarfélaga eða milli landsvæða ef hann er í námi í framhaldsskóla en almennt gengur og gerist með þá sem eru á bilinu 20–24 ára.

Munur sá sem fram kemur á flutningatíðni karlkyns framhaldsskólanema annars vegar og flutningatíðni karla á aldrinum 15–19 ára og 20–24 ára hins vegar þegar litið er til flutninga milli sveitarfélaga innan sama landsvæðis og milli landsvæða kann að hluta til að skýrast af því að þegar flutningar framhaldsskólanema eru kannaðir er höfuðborgarsvæðið allt talið eitt landsvæði, en skiptist milli Reykjavíkur- og Reykjaneskjördæmis þegar flutningur milli landsvæða er skráður fyrir ungmennin almennt. Munstur flutningatíðninnar innan landsvæða er þó hið sama og kemur fram í flutningi innan sveitarfélaga (en þar eru skilgreiningar sam bærilegar), auk þess sem tölulegur munur er það mikill að hann virðist réttlæta niðurstöðurn ar sem hér eru settar fram.

Mynd 6.2 sýnir sömu upplýsingar og mynd 6.1 nema hvað nú er litið á aldursbundna flutn ingatíðni kvenna. Tölurnar virðast segja sömu sögu hér og tilfellið var með flutningatíðni karla í framhaldsskólum. Konur í framhaldsskóla virðast síður líklegar til að flytja lögheimili sitt en almennt gildir um jafngamlar konur í þjóðfélaginu.

Mynd 6.3 sýnir sömu upplýsingar og fyrri myndir nema hvað nú er litið til karla í háskóla eða sérskólanámi. Fyrstu þrjár súlurnar sýna líkur þess að karlar í háskólanámi á aldrinum 20–22 ára flytji lögheimili innan sveitarfélags, milli sveitarfélaga í sama kjördæmi og milli kjördæma árið 1996. Næstu þrjár súlur sýna sömu líkindi fyrir karla almennt á aldrinum 20–24 ára. Þar næstu þrjár súlur sýna líkindi þess að karlar í háskólanámi á aldursbilinu 23–25 ára breyti lögheimili á árinu 1996. Fjórða súluþyrpingin sýnir líkur þess að karlar á aldrinum 25–29 ára breyti lögheimili sínu, en síðasta súluþyrpingin sýnir líkur þess að karlar í háskólanámi eldri en 26 ára breyti lögheimili sínu.

Í öllum tilvikum virðist sem karlar sem jafnframt eru háskólanemar séu síður líklegir til að breyta lögheimili sínu en gildir um jafnaldra þeirra almennt. Eina undantekningin gæti falist í að eldri háskólanemar flytji fremur innan sveitarfélags en jafnaldrar þeirra.

Mynd 6.4 sýnir flutningatíðni kvenna í háskólanámi með sama hætti og mynd 6.3 sýnir flutningatíðni karla. Niðurstaðan er nánast sú sama og átti við um karlana. Það virðist ólík legra að konur í háskólanámi flytji lögheimili sitt en gildir um jafnöldrur þeirra almennt. Þó gildir um konurnar eins og karlana að flutningatíðni eldri kvenna í háskólanámi gæti verið svipuð eða ívið meiri en flutningatíðni jafnaldra þeirra almennt. Þessi munur virðist þó ekki mikill. Þannig væri óvarlegt að halda því fram að eini munurinn sé sá að nemar flytji seinna en aðrir. Það má reyndar fá staðfest með því að skoða heildarflutninga nema óháð aldri eins og gert er í töflum 6.2 og 6.3.

Tafla 6.2. Flutningatíðni framhaldsskólanema og karla og kvenna á aldrinum 15–24 ára á árunum 1994–96 í prósentum.

Eðli flutnings	Ár	Landið allt 1996
Karlar	Konur
1994	1995	1996	15–19 ára	20–24 ára	15–19 ára	20–24 ára
Innan sveitarfélags	8 ,1	8 ,5	8 ,7	8 ,5	18 ,5	12 ,5	24 ,3
Innan landsvæðis	2 ,9	3 ,0	3 ,3	3 ,4	6 ,8	5 ,3	8 ,8
Milli landsvæða	2 ,6	2 ,9	2 ,9	4 ,0	8 ,6	5 ,0	10 ,3
Heimild: Hagstofa Íslands, útreikningar Hagfræðistofnunar.

Tafla 6.2 sýnir skýrt að framhaldsskólanemar eru síður líklegir til að flytja lögheimili sitt innan sveitarfélaga eða milli sveitarfélaga en gengur og gerist með aðra Íslendinga á svipuðu reki. Árið 1994 flytja 8,1% framhaldsskólanema lögheimili sitt milli heimilisfanga innan sama sveitarfélags. Þetta hlutfall er ívið hærra árin 1995–96. Árið 1996 flytja hins vegar 8,5% karla og 12,5% kvenna lögheimili sitt milli heimilisfanga innan sama sveitarfélags. Þannig virðast um 10,5% ungmenna almennt á aldrinum 15–19 ára flytja milli heimila innan sama sveitarfélags árið 1996 og um 21,5% ungmenna á aldrinum 20–24 ára, en aðeins 8,7% framhaldsskólanema. Sé litið til flutnings lögheimilis framhaldsskólanema og annarra ung
menna milli sveitarfélaga og milli landsvæða verður munurinn meiri. Árið 1996 flytja 3,3% framhaldsskólanema lögheimili milli sveitarfélaga en innan sama landsvæðis, en um 4,5% ungmenna á aldrinum 15–19 ára og tæp 8% ungmenna á aldrinum 20–24 ára. Eins og fyrr hefur verið bent á kann munurinn að hluta til að skýrast af því að þegar flutningar framhalds skólanema eru kannaðir er höfuðborgarsvæðið allt talið eitt landsvæði, en skiptist milli Reykjavíkur- og Reykjaneskjördæmis þegar flutningur milli landsvæða er skráður fyrir ung mennin almennt. Munstur flutningatíðninnar innan landsvæða er þó hið sama og kemur fram í flutningi innan sveitarfélaga (en þar eru skilgreiningar sambærilegar).

Tafla 6.3. Flutningatíðni háskólanema og karla og kvenna á aldrinum 20–29 ára á árunum 1994–96 í prósentum.

Eðli flutnings

Ár	Landið allt 1996
Karlar	Konur
1994	1995	1996	20–24 ára	25–29 ára	20–24 ára	25–29 ára
Innan sveitarfélags	14 ,7	15 ,6	18 ,0	18 ,5	20 ,5	24 ,3	19 ,9
Innan landsvæðis	5 ,9	6 ,1	6 ,1	6 ,8	6 ,9	8 ,8	6 ,2
Milli landsvæða	5 ,3	7 ,4	7 ,4	8 ,6	7 ,2	10 ,3	6 ,6
Heimild: Hagstofa Íslands og útreikningar Hagfræðistofnunar.

Tafla 6.3 sýnir (með sömu fyrirvörum og fyrr voru nefndir) að flutningatíðni háskólanema á árunum 1994–96 er í flestum tilvikum minni og í sumum tilvikum mun minni en gildir um samsvarandi aldurshópa meðal mannfjöldans almennt.

Þá er og að nefna að flutningatíðni háskólanema og framhaldsskólanema er meiri árið 1995 en árið 1994 og sömuleiðis meiri árið 1996 en árið 1995. Rétt er að minna á að á árinu 1994 voru sveitarstjórnarkosningar og Alþingiskosningar 1995. Nemar í framhaldsskólum og háskólum sem búið hafa í öðru sveitarfélagi en þar sem skóli sem þeir sækja er hafa nokkra sérstöðu gagnvart lögheimilislögum eins og þegar hefur verið nefnt. Þeir geta haldið gamla lögheimilinu sínu eða, ef þannig verkast og skilyrði eru að öðru leyti uppfyllt, flutt lögheimili sitt á nýja dvalarstaðinn. Það er freistandi að setja fram þá tilgátu að kosningar hafi áhrif á ákvarðanir um lögheimilisfesti þeirra sem svo er ástatt um. Ekki er þó fyrirliggj andi talnaefni til að staðfesta eða hrekja slíka tilgátu.

Hitt ber að taka fram að sú niðurstaða að nemar flytji lögheimili síður en önnur ungmenni er ekki óeðlileg í ljósi þess valfrelsis sem ákveðinn hópur námsmanna hefur varðandi lög heimilisskráningar. Fólk sem flyst milli húsa og ekki er í námi verður að tilkynna aðseturs skipti og fær nýtt lögheimili. Sams konar flutningur einstaklings í námi þarf ekki að valda lögheimilisbreytingu.

7. Kostnaður sem hlýst af dvöl nemenda sem stunda nám í framhaldsskólum.

Neyslukönnun Hagstofunnar bendir til þess að nokkurrar stórrekstrarhagkvæmni gæti í rekstri fjöldskyldu. Tafla 7.1 ber með sér að fjölgun heimilismanna bæti tiltölulega litlu við kostnað við heimilishaldið.

Tafla 7.1. Kostnaður við heimilishald einhleypinga og sambýlisfólks eða hjóna eftir fjölda barna, kr. á ári.

Hjón/samb.

með 1 barn	Hjón/samb.

með 2 börn	Hjón/samb.

með 3 börn	Hjón/samb.

með 4 börn	Einhleypur

18–34 ára
Matur og drykkjarvörur	446.470	536.922	627.074	623.853	170.429
Áfengi og tóbak	89.720	77.505	87.023	61.687	63.659
Föt og skór	169.714	199.779	204.707	278.658	89.322
Hiti og rafmagn	435.552	478.385	511.570	511.987	223.604
Húsgögn, heimilisbúnaður o.fl.	118.334	240.975	183.549	180.103	34.054
Heilsugæsla	122.628	87.886	86.452	107.480	29.547
Ferðir og flutningar	499.916	312.372	367.551	534.571	248.839
Póstur og sími	37.771	30.132	32.588	37.128	27.969
Tómstundir og menning	373.235	443.266	379.136	368.089	150.768
Menntun	42.195	29.243	31.339	24.112	4.325
Hótel og veitingastaðir	148.623	139.065	141.046	176.787	130.972
Ýmsar vörur og þjónusta	320.497	289.031	320.465	323.755	118.875
Alls	2.804.655	2.864.561	2.972.500	3.228.210	1.292.363
Heimild: Neyslukönnun Hagstofunnar.

Tafla 7.2 ber saman neysluútgjöld fjölskyldna með eitt og tvö börn, tvö og þrjú börn og þrjú og fjögur börn. Það kemur glögglega í ljós að neyslusamsetning er ólík fyrir mismunandi fjölskyldustærðir, og einnig að neysluútgjöld stórrar fjölskyldu á fjölskyldumeðlim eru lægri en neysluútgjöld minni fjölskyldu á fjölskyldumeðlim.

Tafla 7.2. Samanburður á kostnaði við heimilishald hjóna eða sambýlisfólks eftir fjölda barna í heimili, kr. á ári.

Viðbótarkostnaður ef

börn eru 2 en ekki 1	Viðbótarkostnaður ef

börn eru 3 en ekki 2	Viðbótarkostnaður ef

börn eru 4 en ekki 3
Matur og drykkjarvörur	90.452	90.152	-3.221
Áfengi og tóbak	-12.215	9.518	-25.336
Föt og skór	30.065	4.928	73.951
Hiti og rafmagn	42.833	33.185	417
Húsgögn, heimilisbúnaður o.fl.	122.641	-57.426	-3.446
Heilsugæsla	-34.742	-1.434	21.028
Ferðir og flutningar	-187.544	55.179	167.020
Póstur og sími	-7.639	2.456	4.540
Tómstundir og menning	70.031	-64.130	-11.047
Menntun	-12.952	2.096	-7.227
Hótel og veitingastaðir	-9.558	1.981	35.741
Ýmsar vörur og þjónusta	-31.466	31.434	3.290
Alls	59.906	107.939	255.710
Heimild: Neyslukönnun Hagstofunnar, útreikningar Hagfræðistofnunar.

Hagfræðistofnun hafði samband við skólameistara og skólastjóra nokkurra framhalds skóla til að afla upplýsinga um heimavistargjöld og mötuneytisgjöld. Upplýsingar bárust frá Menntaskólanum á Akureyri, Fjölbrautaskóla Vesturlands á Akranesi, Fjölbrautaskólanum á Sauðárkróki og Verkmenntaskólanum á Akureyri. Þeim upplýsingum er safnað í töflu 7.3.

Tafla 7.3. Kostnaður nemenda er búa á heimavistum nokkurra framhaldsskóla, kr.

Akranes	MA	Sauðárkrókur	Ísafjörður	VMA
Heimavist, heill vetur, án þvottagjalds	42.000	36.000	30.000	8.000	20.000
Mötuneyti, heill vetur, allar máltíðir	130.200	160.000	150.000	184.000	142.560
Mötuneyti, heill vetur, hádegisverður (hálft fæði)	75.600	49.760
Mötuneyti, fimm dagar vikunnar	130.000	146.000
Þvottagjald	18.000
Fjöldi nema á vist	64	140	140	15	20
Fjöldi nema í skóla	600	600	450	240
Heimild: Upplýsingar frá skólameisturum.

Þórir Ólafsson, skólameistari Fjölbrautaskóla Vesturlands, upplýsir jafnframt að algengt sé að nemendur sem leigja herbergi utan vistar greiði 15–20 þús. kr. á mánuði í leigu. Það samsvarar 135–180 þús. kr. á starfstíma skóla.

Með hliðsjón af þeim upplýsingum sem koma fram í töflum 7.1–7.3 má gera sér hugmynd um viðbótarkostnað við að halda heimili fyrir fjölskyldumeðlim sem sækir skóla fjarri heim ili fjölskyldu. Í töflu 7.4 eru sýnd dæmi um þennan kostnað eftir því hvort nemandinn dvelur á heimavist eða ekki. Ekki er gert ráð fyrir að kostnaður við fatnað, rekstur húsnæðis á aðal dvalarstað fjölskyldu og ferðir annarra fjölskyldumeðlima breytist við það að einn fjöl skyldumeðlimur dvelji annars staðar.

Tafla 7.4. Áætlaður viðbótarkostnaður vegna skólagöngu fjarri heimabyggð, kr.

Heimavist	Utan heimavistar
Lág áætlun	Há áætlun	Lág áætlun	Há áætlun
Mötuneyti	130.000	184.000
Máltíðir utan mötuneytis	30.000	10.000	140.000	200.000
Frá dregst sparnaður fjölskyldu	60.000	60.000	60.000	60.000
Húsnæði	36.000	42.000	90.000	180.000
Ferðir	25.000	100.000	25.000	100.000
Póstur og sími	9.000	18.000	9.000	18.000
Tómstundir	18.000	36.000	18.000	36.000
Alls	188.000	330.000	222.000	474.000
Frá dregst dreifbýlisstyrkur	56.000	80.000	78.000	100.000
Mismunur	132.000	250.000	144.000	374.000
Heimild: Áætlun Hagfræðistofnunar, upplýsingar menntamálaráðuneytis.

Áætlunin í töflu 7.4 byggist á upplýsingum skólameistaranna um heimavistar- og mötu neytisgjöld. Sparnaður stórfjölskyldu" er til kominn vegna áætlaðs sparnaðar í matvæla innkaupum á níu mánaða tímabili. Ekki er gert ráð fyrir að um teljandi sparnað af öðrum toga sé að ræða í rekstri húsnæðis, bifreiðar, við kaup fatnaðar o.s.frv. Áætlað er sérstaklega fyrir húsnæðiskostnaði ungmennisins sem dvelur í skóla fjarri heimili. Þá er áætlað sérstak lega fyrir ferðum og gert ráð fyrir að símakostnaður aukist um 1–2 þús. kr. á mánuði. Loks er áætlað að afþreying ungmennis sem dvelur í skóla fjarri heimili sé dýrari en afþreying ungmennis sem dvelur heima. Frá kostnaði dregst síðan dreifbýlisstyrkur sem svo er kall aður. Samkvæmt upplýsingum menntamálaráðuneytisins er grunnstyrkur 56.000 kr. á ári, en við geta bæst 22.000 kr. hjá þeim sem leigja af vandalausum og allt að 25.000 kr. í ferða styrk til þeirra sem lengst eiga til næsta framhaldsskóla.

Þegar allt er dregið saman má ráða af töflu 7.4 að viðbótarkostnaður fjölskyldu vegna skólagöngu ungmennis fjarri heimabyggð sé á bilinu 130–250 þús. kr. á ári dvelji nemandinn á heimavist, en á bilinu 140–375 þús. kr. dvelji nemandinn utan heimavistar. Heildarkostn aður nema í framhaldsskóla á fjögurra ára tímabili gæti því verið á bilinu 500–1.500 þús. kr. Þessi kostnaður nemur 4–14% af neysluútgjöldum þriggja til sex manna fjölskyldu (hjóna/sambýlisfólks með eitt til fjögur börn).

Nemendur sem uppfylla skilyrði til háskólanáms hafa yfirleitt náð þeim aldri að þeir vilja stofna til sjálfstæðs heimilishalds. Ekki er gefið að búseta foreldra/fyrrum forráðamanna hafi áhrif á kostnað við það heimilishald. Þó verður að gera ráð fyrir að búseta foreldris/fyrrum forráðamanns fjarri námsstað geti flýtt fyrir að nemandi á háskólastigi stofni til sjálfstæðs heimilishalds. Lánasjóður íslenskra námsmanna veitir lán til náms á háskólastigi. Láns upphæð fer eftir hvort námsmaður býr í foreldrahúsum eða á eigin vegum. Því má fá nokkrar upplýsingar með því að skoða skrár LÍN.

Tafla 7.5. Meðallán frá Lánasjóði íslenskra námsmanna, skólaárið 1993–94, kr.

Lögheimili lántaka	Lán til nemenda við skóla á Íslandi

Nemar erlendis
Skólar aðrir en HÍ	Nemendur við HÍ
Austurland	331.361	374.762	655.768
Norðurland eystra	386.547	358.024	614.591
Norðurland vestra	400.975	294.082	628.719
Reykjanes	357.176	300.863	756.936
Reykjavík	372.929	308.575	748.664
Suðurland	351.091	334.348	740.569
Vestfirðir	355.713	318.131	759.926
Vesturland	391.280	318.712	691.300
Annað	370.594	316.522	609.357
Meðaltal	369.405	311.831	711.961
Heimild: Upplýsingar frá LÍN.

Meðallán nema við skóla aðra en Háskóla Íslands eru tæpar 370 þús. kr. á skólaárinu 1993–94. Meðallán nema við Háskóla Íslands eru tæpar 312 þús. kr. og meðallán nema er stunda nám erlendis eru 400 þús. kr. hærri. Sé litið til innlendra skóla annarra en Háskóla Íslands kemur í ljós að nemar sem eiga lögheimili í Norðurlandskjördæmi vestra taka hæstu lánin en nemar af Austurlandi taka lægstu lánin. Lán lánþega með lögheimili í Reykjavík er lítillega yfir meðaltalinu. Sé litið til lánþega sem stunda nám við Háskóla Íslands sést að nemar með lögheimili í Austfjarðakjördæmi taka hæstu lánin, en nemar með lögheimili í Norðurlandi vestra taka lægstu lánin. Loks er þess að geta að nemar erlendis með lögheimili í Vestfjarðakjördæmi taka hæstu lánin, en nemar erlendis með lögheimili í Norðurlandskjör dæmi eystra taka þau lægstu. Tekið skal fram að í sumum tilvikum eru fá lán að baki meðal tölum. Þess vegna má ætla að einstaklingsbundnar aðstæður móti meðaltalstölur fyrir fá mennustu kjördæmin óeðlilega mikið.

Athygli vekur að ekki verður fullyrt með hliðsjón af þeim tölum sem hér eru sýndar að lántökur nemenda í dreifbýliskjördæmunum til náms innan lands séu almennt hærri en lán tökur nemenda úr þéttbýliskjördæmunum tveimur. Þessi niðurstaða verður enn fest í sessi með því að skoða tölur næstu þriggja skólaára eins og þær koma fram í töflum 7.6–7.8.

Tafla 7.6. Meðallán frá Lánasjóði íslenskra námsmanna, skólaárið 1994–95, kr.

Lögheimili lántaka	Lán til nemenda við skóla á Íslandi

Nemar erlendis
Skólar aðrir en HÍ	Nemendur við HÍ
Austurland	352.770	384.524	650.972
Norðurland eystra	386.965	303.242	629.186
Norðurland vestra	414.136	354.791	698.082
Reykjanes	386.722	356.818	559.552
Reykjavík	365.835	307.555	735.991
Suðurland	388.952	305.833	676.649
Vestfirðir	358.860	336.552	699.078
Vesturland	378.240	333.846	928.293
Annað	400.780	355.835	697.929
Meðaltal	384.186	311.994	680.827
Heimild: Lánasjóður íslenskra námsmanna, útreikningar Hagfræðistofnunar.

Samkvæmt töflu 7.6 var meðallán lánþega hjá LÍN sem stundaði nám við skóla á Íslandi, annan en Háskóla Íslands 384 þús. kr. rúmar á skólaárinu 1994–95. Meðallán lánþega við nám við HÍ var um 312 þús. kr. og meðallán lánþega við nám erlendis rúmlega 680 þús. kr. Sé litið til lánþega við nám innan lands kemur í ljós að lánþegar sem eiga lögheimili í Norðurlandskjördæmi vestra og stunda nám í skóla öðrum en HÍ taka hæst lán, 414 þús. kr. að meðaltali á skólaárinu 1994–95. Lánþegar sem eiga lögheimili í Norðurlandskjördæmi eystra og stunda nám við Háskóla Íslands taka lægst meðallán, 303 þús. kr. Annars vekur athygli að munur á hæsta og lægsta láni milli kjördæma innan sama skólastigs er tiltölulega lítill, sérstaklega þegar tekið er tillit til að tiltölulega fáir lántakar standa að baki meðal tölunum í fámennustu kjördæmunum, sem aftur verður til þess að þau meðaltöl kunna að mótast mjög af persónubundnum aðstæðum þeirra einstaklinga sem í hlut eiga. Þannig er meðallán lánþega sem stundar nám í HÍ í því kjördæmi þar sem meðallán er lægst um 3% lægra en meðallán HÍ-lánþega almennt. Meðallán í því kjördæmi þar sem meðallán er hæst er um 23% hærra en meðallán HÍ-lánþega almennt.

Tafla 7.7. Meðallán frá Lánasjóði íslenskra námsmanna, skólaárið 1995–96, kr.

Lögheimili lántaka	Lán til nemenda við skóla á Íslandi

Nemar erlendis
Skólar aðrir en HÍ	Nemendur við HÍ
Austurland	352.247	360.443	492.338
Norðurland eystra	366.449	330.343	638.101
Norðurland vestra	427.739	347.715	725.323
Reykjanes	426.873	345.353	555.268
Reykjavík	366.970	310.334	768.191
Suðurland	382.578	309.016	712.655
Vestfirðir	322.242	319.613	517.787
Vesturland	345.713	345.818	815.925
Annað	401.955	307.481	711.203
Meðaltal	380.181	313.971	700.565
Heimild: Lánasjóður íslenskra námsmanna, útreikningar Hagfræðistofnunar.

Tafla 7.7 sýnir sömu upplýsingar og tafla 7.6 fyrir skólaárið 1995–96. Sé litið til lánþega er stunda nám við innlendar skólastofnanir kemur í ljós að meðallán er um 4 þús. kr. lægra hjá lánþega við skóla aðra en HÍ og 2 þús. kr. hærra hjá lánþegum er stunda nám við HÍ. Enn eru það nemar frá Norðurlandi vestra sem stunda nám við skóla aðra en HÍ sem taka hæst meðallán lánþega við innlenda skóla. Nú eru það hins vegar ekki nemar við HÍ frá Norður landi eystra sem taka lægst lán lánþega við innlenda skóla heldur nemar við HÍ sem eiga lög heimili í Suðurlandskjördæmi. Að öðru leyti gildir að munur meðalláns eftir kjördæmum er tiltölulega lítill.

Tafla 7.8. Meðallán frá Lánasjóði íslenskra námsmanna, skólaárið 1996–97, kr.

Lögheimili lántaka	Lán til nemenda við skóla á Íslandi

Nemar erlendis
Skólar aðrir en HÍ	Nemendur við HÍ
Austurland	376.659	380.012	625.833
Norðurland eystra	405.151	319.481	627.080
Norðurland vestra	408.076	378.305	760.023
Reykjanes	404.475	360.215	651.021
Reykjavík	365.925	328.143	784.544
Suðurland	414.174	348.057	807.985
Vestfirðir	370.693	357.391	561.747
Vesturland	339.565	381.564	776.569
Annað	409.175	347.353	559.211
Meðaltal	397.618	345.909	727.563
Heimild: Lánasjóður íslenskra námsmanna, útreikningar Hagfræðistofnunar.

Tafla 7.8 sýnir sömu upplýsingar og töflur 7.6 og 7.7 fyrir skólaárið 1996–97. Meðallán til nemenda innan lands er ívið hærra á því skólaári en skólaárin tvö næst á undan, en að öðru leyti má sjá svipað munstur og kom fram í fyrri töflum.

Setjum svo að lánþegar LÍN réðu sjálfir heildarlánsfjárhæð á hverju ári. Þá mætti fullyrða út frá upplýsingunum sem hér hafa verið settar fram að ekki sé mikill munur á fjárþörf lán þega eftir kjördæmum. Nú eru hins vegar efri mörk á því hversu mikið lánþegi getur tekið að láni á ári hverju. Hugsanlegt er að niðurstöður hér að framan mótist af því að lánþegar telji að taki þeir lán á annað borð borgi sig að taka fullt lán. Það er því forvitnilegt að skoða hversu stór hluti námsmanna í hverju kjördæmi fyrir sig tekur lán á hverjum tíma. Það er gert í töflu 7.9.

Tafla 7.9. Hlutfall námsmanna (í prósentum) sem taka lán, skipt eftir kjördæmum á skólaár unum 1993–94 til 1996–97.

Kjördæmi	Skólaár

Meðaltal
1993–94	1994–95	1995–96	1996–97
Reykjavík	55,8	58,7	56,6	51,2	55,4
Reykjanes	49,2	50,4	48,6	44,6	48,2
Vesturland	44,0	49,6	57,2	58,3	52,1
Vestfirðir	50,4	37,6	51,2	48,1	46,6
Norðurland vestra	46,4	41,9	52,8	67,3	51,3
Norðurland eystra	51,4	56,0	57,6	55,4	55,0
Austurland	54,9	55,6	62,4	59,1	58,0
Suðurland	44,4	49,0	53,8	52,5	49,7
Meðaltal	52,5	54,9	54,7	50,7	53,2
Heimild: Upplýsingar frá LÍN, Landshagir Hagstofu Íslands og útreikningar skýrsluhöfundar.
Tafla 7.9 er fengin með því að bera saman fjölda námsmanna sem tekur lán til náms innan lands í hverju kjördæmi annars vegar og fjölda námsmanna sem eru skráðir í námi á sér skóla- og háskólastigi samkvæmt nemendaskrá Hagstofu Íslands. Hópurinn sem á rétt á að sækja um lán frá LÍN er nokkuð stærri en hér er sýnt, en ólíklegt verður að telja að sú stað reynd breyti niðurstöðum svo nokkru nemi.

Tafla 7.9 ber með sér að tiltölulega lítill munur sé á líkindum þess að nemandi í dreifbýl iskjördæmi taki lán hjá LÍN og að nemandi í þéttbýliskjördæmi taki lán hjá LÍN.

Heildarniðurstaða af skoðun á gögnum LÍN eru því þessi: Lítill munur er á meðalláni til lánþega LÍN eftir búsetu. Búseta hefur lítil áhrif á það hvort nemendur taka lán. Þessar upp lýsingar benda því ekki til þess að lánsfjárþörf nemenda sé mjög ójöfn eftir búsetu.

8. Kostnaður sem hlýst af dvöl nemenda sem stunda nám í grunnskóla.

Í þingsályktuninni frá 24. febrúar 1995 er farið fram á að auk þess sem kannað verði hvaða kostnaður hlýst af dvöl framhaldsskólanema er búa í heimavistum eða í leiguhúsnæði fjarri heimabyggð verði einnig kannað hvaða kostnaður hlýst af dvöl grunnskólanemenda er búa í heimavistum eða í leiguhúsnæði fjarri heimabyggð. Samkvæmt upplýsingum Sambands íslenskra sveitarfélaga í maí 1998 heyrir það nánast sögunni til að grunnskólanemar dvelji í heimavist. Slíku sé aðeins til að dreifa í einum eða tveimur mjög fámennum skólum nú orð
ið. Það er því ekki auðvelt að gera sér grein fyrir hver viðbótarkostnaður aðstandenda grunn skólanema sem byggi fjarri heimabyggð væri ef algengara væri að grunnskólanemendur sæktu fjarlæga skóla. Með hliðsjón af töflu 7.4 má gera því skóna að kostnaður sem af slíkri dvöl grunnskólanema hlytist væri nú á bilinu 150–250 þús. kr. á ári. Í þeirri ágiskun er kostnaður vegna máltíða utan mötuneytis, ferða og tómstunda lækkaður nokkuð frá því sem áætlað var fyrir framhaldsskólanema.

9. Niðurstöður.

Sé vilji fyrir hendi má lesa milli lína í áðurgreindri þingsályktun ótta um að landsbyggðar nemendur flytji lögheimili sitt til skólasveitarfélags, og þá sérstaklega til Reykjavíkursvæð isins. Sömuleiðis má sjá vilja Alþingis til að komast að því hver er viðbótarkostnaður for eldra sem þurfa að senda börn sín í skóla fjarri heimili. Sú athugun sem hér hefur verið gerð á flutningstilkynningum skólanema til Þjóðskrár bendir eindregið til þess að nemar séu síður líklegir til þess að flytja lögheimili sitt en annað ungt fólk. Það er því afar ólíklegt að nemar geti bætt fjárhag sinn svo nokkru nemi með því að breyta lögheimilisskráningu sinni. Lög heimilisflutningur er það fyrirhafnarlítil aðgerð að ætla verður að nemendur gripu til hennar í ríkari mæli en raun virðist vera væri af því hagræði í tekjulegu tilliti.

Viðbótarkostnaður af að senda ungmenni til náms fjarri heimabyggð leikur á nokkuð breiðu bili samkvæmt þeirri áætlun Hagfræðistofnunar sem hér er birt. Þetta helgast meðal annars af því að kostnaður af því tagi sem hér er til umræðu er afar afstæður. Það sem einum þykir eðlilegt að unglingur hafi til umráða af fé og aðstöðu kann öðrum að þykja bruðl og enn öðrum naumt skorið. Því þykir Hagfræðistofnun rétt að gefa þessi útgjöld upp á breiðu bili fremur en að taka afstöðu til þess hvort unglingum skuli naumt eða rúmt skammtað.

Þá er loks rétt að vekja athygli á þeim litla mun sem er á lántökuupphæðum og lántöku tíðni eftir lögheimiliskjördæmum sem fram kemur þegar upplýsingarnar frá Lánasjóði ís lenskra námsmanna eru skoðaðar. Þessar upplýsingar virðast ekki benda til þess að náms menn sem eiga lögheimili á höfuðborgarsvæðinu séu líklegri eða ólíklegri til að taka námslán en námsmenn sem lögheimili eiga annars staðar. Upplýsingarnar benda heldur ekki til þess að námsmenn sem eiga lögheimili á höfuðborgarsvæðinu taki teljandi lægri námslán á ári hverju en námsmenn sem eiga lögheimili utan höfuðborgarsvæðisins.

Heimildir.

Borjas, George. Self-Selection and the Earnings of Immigrants." American Economic Review 77 (September 1987): 551–553.

Borjas, George. The Economics of Immigration." Journal of Economic Literature XXXII (December 1994): 1667–1717.

Borjas, George. Labor Economics. New York: McGraw-Hill, 1996.

Guðmundur Bjarni Arnkelsson og Friðrik H. Jónsson. Námsframmistaða við Háskóla Ís
lands. Háskóli Íslands, kennslusvið, 1995.

Gylfi Magnússon. Internal and External Migration in Iceland 1960–94: A Structural Model, Governmental Policies and Welfare Implications. Institute of Economic Studies, Reykjavík, 1998.

Hicks, John R. The Theory of Wages. London: McMillan, 1932.

Roy, Andrew D. Some Thoughts on the Distribution of Earnings." Oxford Economic Papers 3 (September 1951): 135–146.

Sjaastad, Larry A. The Costs and Returns of Human Migration." Journal of Political Economy 70 (October 1962): 80–93.

Stark, Oded. The Migration of Labor. Oxford: Basil Blackwell, 1991.

Stefán Ólafsson. Búseta á Íslandi. Rannsókn á orsökum búferlaflutninga. Reykjavík: Byggðastofnun, 1997.

Tryggvi Þór Herbertsson. Menntun, mannauður og framleiðni. Hagfræðistofnun Háskóla Íslands, 1997. Skýrsla nr. C97:02.

Töfluviðauki.

Tafla V1.1. Fjöldi lána og heildarlánveitingar LÍN eftir kjördæmum á skólaárinu 1993–94, lánþegar í skóla á Íslandi öðrum en Háskóla Íslands.

Kjördæmi

Fjöldi lána	Heildarlánsupphæð,

kr.
Austurland	67	22.201.209
Annað	180	66.706.908
Norðurland eystra	200	77.309.435
Norðurland vestra	48	19.246.778
Reykjanes	371	132.512.307
Reykjavík	786	293.122.001
Suðurland	105	36.864.564
Vestfirðir	44	15.651.358
Vesturland	77	30.128.591
Samtals	1.878	693.743.151
Tafla V1.2. Fjöldi lána og heildarlánveitingar LÍN eftir kjördæmum á skólaárinu 1993–94, lánþegar í skóla erlendis.

Kjördæmi

Fjöldi lána	Heildarlánsupphæð,

kr.
Austurland	14	9.180.748
Annað	394	240.086.481
Norðurland eystra	80	49.167.319
Norðurland vestra	17	10.688.221
Reykjanes	424	320.940.870
Reykjavík	831	622.140.155
Suðurland	35	25.919.925
Vestfirðir	11	8.359.183
Vesturland	33	22.812.884
Samtals	1.839	1.309.295.786

Tafla V1.3. Fjöldi lána og heildarlánveitingar LÍN eftir kjördæmum á skólaárinu 1993–94, lánþegar í Háskóla Íslands.

Kjördæmi

Fjöldi lána	Heildarlánsupphæð,

kr.
Austurland	34	12.741.910
Annað	207	65.520.140
Norðurland eystra	103	36.876.508
Norðurland vestra	36	10.586.944
Reykjanes	435	130.875.591
Reykjavík	1.266	390.656.303
Suðurland	57	19.057.849
Vestfirðir	21	6.680.742
Vesturland	36	11.473.615
Samtals	2.195	684.469.602

Tafla V1.4. Fjöldi lána og heildarlánveitingar LÍN eftir kjördæmum á skólaárinu 1994–95, lánþegar í skóla á Íslandi öðrum en Háskóla Íslands.

Kjördæmi

Fjöldi lána	Heildarlánsupphæð, kr.
Austurland	63	22.224.507
Annað	161	62.301.361
Norðurland eystra	230	95.251.263
Norðurland vestra	46	17.789.231
Reykjanes	408	149.260.844
Reykjavík	833	323.996.813
Suðurland	123	44.139.820
Vestfirðir	31	11.725.430
Vesturland	81	32.463.156
Samtals	1.976	759.152.425
Tafla V1.5. Fjöldi lána og heildarlánveitingar LÍN eftir kjördæmum á skólaárinu 1994–95, lánþegar við nám erlendis.

Kjördæmi

Fjöldi lána	Heildarlánsupphæð, kr.
Austurland	15	9.764.586
Annað	409	257.336.905
Norðurland eystra	76	53.054.228
Norðurland vestra	21	11.750.599
Reykjanes	388	285.564.445
Reykjavík	750	507.486.505
Suðurland	31	21.671.418
Vestfirðir	13	12.067.810
Vesturland	44	30.708.893
Samtals	1.747	1.189.405.389

Tafla V1.6. Fjöldi lána og heildarlánveitingar LÍN eftir kjördæmum á skólaárinu 1994–95, lánþegar í Háskóla Íslands.

Kjördæmi

Fjöldi lána	Heildarlánsupphæð, kr.
Austurland	41	15.765.467
Annað	174	52.764.080
Norðurland eystra	107	37.962.672
Norðurland vestra	29	10.347.712
Reykjanes	439	135.016.674
Reykjavík	1.399	427.860.758
Suðurland	56	18.846.906
Vestfirðir	19	6.343.067
Vesturland	33	11.742.565
Samtals	2.297	716.649.901

Tafla V1.7. Fjöldi lána og heildarlánveitingar LÍN eftir kjördæmum á skólaárinu 1995–96, lánþegar í skóla á Íslandi öðrum en Háskóla Íslands.

Kjördæmi

Fjöldi lána	Heildarlánsupphæð, kr.
Austurland	65	22.896.071
Annað	115	42.141.650
Norðurland eystra	229	97.952.325
Norðurland vestra	52	22.197.413
Reykjanes	426	156.329.342
Reykjavík	876	335.138.294
Suðurland	118	38.024.590
Vestfirðir	39	13.482.806
Vesturland	82	32.960.280
Samtals	2.002	761.122.771
Tafla V1.8. Fjöldi lána og heildarlánveitingar LÍN eftir kjördæmum á skólaárinu 1995–96, lánþegar í skóla erlendis.

Kjördæmi

Fjöldi lána	Heildarlánsupphæð, kr.
Austurland	12	5.908.059
Annað	491	313.307.610
Norðurland eystra	89	64.553.717
Norðurland vestra	22	12.215.897
Reykjanes	410	314.958.437
Reykjavík	686	488.881.593
Suðurland	25	12.944.680
Vestfirðir	21	17.134.425
Vesturland	27	19.202.484
Samtals	1.783	1.249.106.902

Tafla V1.9. Fjöldi lána og heildarlánveitingar LÍN eftir kjördæmum á skólaárinu 1995–96, lánþegar í Háskóla Íslands.

Kjördæmi

Fjöldi lána	Heildarlánsupphæð, kr.
Austurland	48	17.301.265
Annað	118	38.980.442
Norðurland eystra	79	27.469.450
Norðurland vestra	34	11.741.993
Reykjanes	391	121.340.775
Reykjavík	1451	448.382.776
Suðurland	58	18.537.539
Vestfirðir	23	7.953.823
Vesturland	53	16.296.472
Samtals	2.255	708.004.535

Tafla V1.10. Fjöldi lána og heildarlánveitingar LÍN eftir kjördæmum á skólaárinu 1996–97, lánþegar í skóla á Íslandi öðrum en Háskóla Íslands.

Kjördæmi

Fjöldi lána	Heildarlánsupphæð, kr.
Austurland	72	27.119.436
Annað	48	19.447.259
Norðurland eystra	210	85.696.053
Norðurland vestra	53	21.437.183
Reykjanes	397	145.272.072
Reykjavík	906	375.242.093
Suðurland	111	41.146.976
Vestfirðir	32	10.866.077
Vesturland	88	36.007.392
Samtals	1.917	762.234.541
Tafla V1.11. Fjöldi lána og heildarlánveitingar LÍN eftir kjördæmum á skólaárinu 1996–97, lánþegar í skóla erlendis.

Kjördæmi

Fjöldi lána	Heildarlánsupphæð, kr.
Austurland	12	7.509.999
Annað	626	392.552.056
Norðurland eystra	93	70.682.150
Norðurland vestra	17	11.067.365
Reykjanes	383	300.480.279
Reykjavík	611	493.678.677
Suðurland	26	14.605.431
Vestfirðir	13	10.095.402
Vesturland	29	16.217.108
Samtals	1.810	1.316.888.467

Tafla V1.12. Fjöldi lána og heildarlánveitingar LÍN eftir kjördæmum á skólaárinu 1996–97, lánþegar í Háskóla Íslands.

Kjördæmi

Fjöldi lána	Heildarlánsupphæð, kr.
Austurland	35	13.300.414
Annað	66	21.085.729
Norðurland eystra	64	24.211.544
Norðurland vestra	46	16.569.896
Reykjanes	378	124.038.153
Reykjavík	1.449	504.334.874
Suðurland	56	20.013.886
Vestfirðir	20	7.631.272
Vesturland	45	15.630.906
Samtals	2.159	746.816.674