123. löggjafarþing 1998–99.

Þskj. 1142 — 442. mál.

Svar

heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra við fyrirspurn Kristínar Ástgeirsdóttur um fram kvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar í jafnréttismálum.

1.	Til hvaða aðgerða hefur verið gripið til að tryggja að rannsóknir á lyfjum taki mið af áhrifum þeirra á karla annars vegar og konur hins vegar, sbr. lið 6.1 í framkvæmda áætlun ríkisstjórnarinnar um aðgerðir til að ná fram jafnrétti kynjanna?

Í frumvarpi til laga um breytingu á lyfjalögum nr. 93/1994, ásamt síðari breytingum, sem lagt var fram á 122. löggjafarþingi en hlaut þá ekki afgreiðslu, er að finna ákvæði um klín ískar prófanir á lyfjum. Þar er m.a. gert ráð fyrir að framkvæmd þeirra verði í samræmi við reglur um góða starfshætti í klínískum tilraunum (GCP: Good Clinical Practice), Helsinki- sáttmálann, siðareglur og lög um réttindi sjúklinga. Fyrrgreint frumvarp hlaut ekki umfjöllun á 122. löggjafarþingi en ráðgert er að það verði endurflutt á næsta þingi. Jafnframt vinnur heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytið að gerð nýrrar reglugerðar um klínískar lyfjapróf anir sem er í samræmi við þær breytingar sem orðið hafa á því sviði á Evrópska efnahags svæðinu undanfarin ár.

Jafnframt ber að geta þess að vinnuhópur sem heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra skip aði árið 1995 til þess að skoða heilsufar kvenna mun skila ráðherra áliti og tillögum fyrri hluta marsmánaðar þar sem m.a. er fjallað um mikilvægi þess að byggja á kynbundnum upp lýsingum á sem flestum sviðum heilbrigðisþjónustu og að efla rannsóknir með tilliti til mis munandi þarfa kynjanna.

2.	Hversu margir karlar sem beitt hafa konur (og/eða börn) ofbeldi hafa leitað sér að
stoðar og notið þeirrar meðferðar sem boðið er upp á, sbr. lið 6.4 í framkvæmdaáætl uninni? Hver er reynslan af þeirri meðferð?

Samkvæmt upplýsingum karlanefndar Jafnréttisráðs hófst tilraunaverkefnið Karlar til ábyrgðar" í lok apríl 1998. Verkefnið felst í því að bjóða þeim körlum sem beitt hafa ofbeldi á heimilum sálfræðimeðferð. Verkefnið er unnið að frumkvæði karlanefndar Jafnréttisráðs en félagsmálaráðuneytið, heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytið og Rauði kross Íslands hafa veitt fé til verkefnisins. Rauði krossinn sér um daglega framkvæmd þess. Hinn 27. janú ar sl. höfðu alls 39 karlar haft samband við Rauða krossinn vegna þessa, 26 höfðu skilað sér í einstaklingsviðtöl og voru viðtöl fjögur að meðaltali. Sex karlar voru útskrifaðir úr einstak lingsviðtölum, níu höfðu hætt, en þrír voru í einstaklingsviðtölum. Alls átta karlar höfðu far ið í hópmeðferð og voru tveir útskrifaðir þaðan. Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra sam þykkti í síðasta mánuði, að ósk karlanefndar Jafnréttisráðs, að veita 500 þús. kr. styrk til verkefnisins Karlar til ábyrgðar".

Að því er varðar reynslu af meðferðinni skal tekið fram að sérstök matsnefnd er starfandi, en hana skipa Karl Steinar Valsson, afbrotafræðingur og aðstoðaryfirlögregluþjónn, Sæunn Kjartansdóttir, hjúkrunarfræðingur og sálgreinir, og Vilborg G. Guðnadóttir, framkvæmda stjóri Kvennaathvarfsins. Nefndin fundar reglulega með meðferðaraðilum og fylgist þannig með framgangi verkefnisins, en samkvæmt upplýsingum karlanefndar Jafnréttisráðs er of snemmt að meta árangur meðferðarinnar. Tilraunaverkefnið Karlar til ábyrgðar" er hugsað sem tveggja ára tilraun en að þeim tíma liðnum mun nefndin leggja heildarmat á verkefnið og árangur þess. Mat meðferðaraðila er hins vegar að veruleg breyting til hins betra hafi orðið hjá þeim körlum sem hafa komið til þeirra. Ljóst er að margir karlar leita sér aðstoðar þar sem þeir vita að hegðun þeirra er alvarlegt vandamál. Að því leyti telur karlanefnd Jafn réttisráðs að þegar sé unnt að fullyrða að árangurinn sé góður.

Að lokum má geta þess að vinnuhópur sem heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra skipaði árið 1995 til þess að skoða heilsufar kvenna mun skila ráðherra áliti og tillögum fyrri hluta marsmánaðar þar sem m.a. er fjallað um hvernig megi bregðast við heimilisofbeldi. Þar er lagt til að heimilisofbeldi verði skráð og meðhöndlað sem heilsufarslegt vandamál og að heil brigðisþjónustan komi á fót skipulögðu kerfi úrlausna fyrir þolendur jafnt sem gerendur. Lagt er til að kannað verði hvort heppilegt sé að nota neyðarmóttöku vegna kynferðisofbeldis sem fyrirmynd sérstakrar móttöku þolenda heimilisofbeldis.

3.	Hvað líður átaki til að auka fræðslu fyrir verðandi feður og fræðslu fyrir starfsfólk heilbrigðisstofnana, sbr. lið 6.5 í framkvæmdaáætluninni?

Áherslur heilbrigðisstarfsfólks í mæðravernd, við fæðingu og sængurlegu taka mið af virkri þátttöku föður. Fræðsla fyrir verðandi foreldra er nú hluti af mæðravernd um allt land. Í auknum mæli hefur verið lögð áhersla á þátt feðra og sérstaka fræðslu sem þeir þarfnast. Á sumum stöðum hafa verið sérstakir tímar fyrir feður og eru heilbrigðisyfirvöld nú að skoða þá leið með það fyrir augum að mælast til þess að þeir sem annast mæðra- og/eða foreldra vernd um allt land taki upp slíka fræðslu í ljósi jákvæðrar reynslu sem hún virðist hafa gefið.

Annað nýmæli sem hefur verið tekið upp á kvennadeild Landspítalans og fyrirhugað er að gera víðar er að einskorða heimsóknir til mæðra í sængurlegu við maka, systkini ung barnsins og afa og ömmur og að lengja jafnframt samverutíma þeirra verulega. Markmið þessara breytinga var að draga úr heimsóknarálagi á konur og auka möguleika á stuðningi og fræðslu fyrir foreldra. Hefur þessi nýbreytni reynst mjög vel, einkum hvað varðar mögu leika til að fræða og leiðbeina báðum foreldrum.

4.	Hvað líður úttekt á reglum um vistunarmat með tilliti til kynjanna, sbr. lið 6.7 í fram
kvæmdaáætluninni?

Samkvæmt upplýsingum sem Anna Birna Jensdóttir, hjúkrunarframkvæmdastjóri á öldr unarsviði Sjúkrahúss Reykjavíkur, hefur tekið saman kemur eftirfarandi fram í rannsókninni Daglegt líf á hjúkrunarheimili" og RAI-mælingum, sem mæla raunverulegan aðbúnað aldr aðra á öldrunarstofnunum á Íslandi, sbr. reglugerð nr. 546 /1995, varðandi kynskiptingu þeirra einstaklinga er þar vistast árin 1994, 1996 og 1997:

Hjúkrunarrými (hjúkrunarheimili).

1997	1996	1996	1994	1994
(71% skil, af

öllu landinu)	Höfuðborgar- svæðið (61% skil)	Landsbyggð

(61% skil)	Höfuðborgar-

svæðið, hjúkrunar- og þjónusturými	Akureyri, hjúkrunar- og þjónusturými
Karlar	31 ,1%	28 ,4%	35 ,5%	33 ,4%	34 ,6%
Konur	68 ,9%	71 ,6%	64 ,5%	66 ,6%	65 ,4%
Alls	100 ,0%	100 ,0%	100 ,0%	100 ,0%	100 ,0%
Fjöldi	1.196	565	629	1.211	162
Alls	1.196	1.191	1.373

Þjónusturými (dvalar- og vistheimili).

1997	1996	1996
(71% skil, af

öllu landinu)	höfuðborgar-
svæðið (61% skil)	landsbyggð

(61% skil)
Karlar	42 ,6%	41 ,3%	43 ,7%
Konur	57 ,4%	58 ,7%	56 ,3%
Alls	100 ,0%	100 ,0%	100 ,0%
Fjöldi	1.135	397	382

1997	1996	1994
Alls í hjúkrunar- og þjónusturými	2.331	1.970	1.373

Mun fleiri konur eru á öldrunarstofnunum en karlar. Kemur þar fyrst og fremst til lengri lífaldur kvenna. Hlutfallslega eru þó fleiri karlar í þjónusturými en í hjúkrunarrými, þótt konur séu þar einnig í meiri hluta. Árið 1994 höfðu íbúar á öldrunarstofnunum dvalið þar að meðaltali liðlega þrjú og hálft ár, en 1996 hafði dvölin styst í tæplega þrjú ár í hjúkrunar rými og 3,6 ár í þjónusturými. Árið 1997 hafði meðaltíminn aftur lengst í 3,2 ár í hjúkrunar rými og 4 ár í þjónusturými.

Á Íslandi er heilsufar fólks í hjúkrunarrými, bæði karla og kvenna, bágborið og hjúkrun arþarfir miklar. Til að mynda eiga 65% við minnisskerðingu að stríða og langflestir við veru lega færnisskerðingu og fjölþættan heilsufarsvanda. Frá því að reglugerð um vistunarmat, nr. 16/1990, var sett fer enginn á öldrunarstofnun nema að undangengnu mati á þörf fyrir hjúkrun. Við alþjóðlegan samanburð sést að þyngdarstuðull (case mix index) er að meðaltali 1,0 á Íslandi sem er í hærri kantinum. Reglugerðin um vistunarmat virðist því skila því að aldraðir vistast ekki í hjúkrunarrými á Íslandi nema þeir raunverulega þurfi þess. Enn fremur sést að umönnunarþarfir eru heldur meiri hjá þeim sem vistast á öldrunarstofnunum á Stór- Reykjavíkursvæðinu, 1,01, en á stofnunum á landsbyggðinni þar sem þyngdarstuðullinn er 0,95. Gera má ráð fyrir að úti á landi þar sem sólarhringsþjónustu heimahjúkrunar skortir vistist sumir á stofnun sem fengju heimahjúkrun ef þeir byggju í Reykjavík.

Heilsufar þeirra sem eru í þjónusturými er mun betra en þeirra sem eru í hjúkrunarrými og líkara heilsufari þeirra er njóta heimahjúkrunar. Tiltölulega heilsugóðir karlar virðast frekar nýta sér þjónusturými en konur sem kjósa heldur heimahjúkrun. Þyngdarstuðullinn var því 0,76 í þjónusturými 1994 og 0,8 árið 1996, í samanburði við 1,0 í hjúkrunarrými. Þjón usturými stefnir í að verða úrelt úrræði þar sem aldraðir kjósa frekar að fá heimaþjónustu en að vistast á dvalar- og vistheimilum við tiltölulega góða heilsu. Þjónusturými virðast ekki hafa mætt þeim þörfum sem urðu til þess að fólk fluttist þangað, svo sem vegna einmana leika, þunglyndis eða bjargarleysis. RAI-mælingar hafa sýnt að hlutfall slíks vanda er hærra þar en hjá fólki í hjúkrunarrými, enda eru fagaðilar að sama skapi ekki til staðar til að hjálpa viðkomandi til að takast á við vandann. Flutningurinn einn og sér leysir ekki vanlíðan eða vandamál viðkomandi, þó svo að aðstoð sé veitt við heimilisþrif, matargerð og þvotta.

Ýmsar sjúkdómsmyndir birtast öðruvísi hjá körlum en konum. Einkenni minnisskerðingar hjá körlum eru t.d. oft erfiðari umhverfinu en hjá konum og getur þýtt að þeir eru í brýnni þörf fyrir aðstoð en kona sem á við sama vanda að etja. Þegar litið er til fjölda þeirra sem eru minnisskertir, þ.e. 65%, sést að ekki er ólíklegt að karlar fái fyrr pláss en konur ef þarfir þeirra eru meiri. Konur hafa enn fremur yfirleitt betra stuðningskerfi en karlar, sérstaklega eftir missi maka. Það getur haft áhrif á vistun í þjónusturými þar sem síður er horft til hjúkr unarþarfa vegna lélegs heilsufars eða færnistaps en til úrræðaleysis og bjargarleysis við heimilisstörf.

Heimahjúkrun á fjórum heilsugæslustöðvum á Stór-Reykjavíkursvæðinu.

Samkvæmt RAI-rannsókn sem framkvæmd var meðal aldraðra á Stór-Reykjavíkursvæð inu sem nutu þjónustu heimahjúkrunar eða dagspítala árið 1997 kom fram eftirfarandi kyn skipting:

Hlutfall