126. löggjafarþing 2000–2001.

Þskj. 1032 — 654. mál.

Tillaga til þingsályktunar

um fullgildingu Árósasamnings um aðgang að upplýsingum, þátttöku almennings í ákvarðanatöku og aðgang að réttlátri málsmeðferð í umhverfismálum.

(Lögð fyrir Alþingi á 126. löggjafarþingi 2000–2001.)

Alþingi ályktar að heimila ríkisstjórninni að fullgilda fyrir Íslands hönd samning um aðgang að upplýsingum, þátttöku almennings í ákvarðanatöku og aðgang að réttlátri máls
meðferð í umhverfismálum sem gerður var í Árósum 25. júní 1998.

Athugasemdir við þingsályktunartillögu þessa.

Með þingsályktunartillögu þessari er leitað heimildar Alþingis til fullgildingar á samningi um aðgang að upplýsingum, þátttöku almennings í ákvarðanatöku og aðgang að réttlátri málsmeðferð í umhverfismálum sem gerður var í Árósum 25. júní 1998. Samningurinn er prentaður sem fylgiskjal með tillögu þessari.

Samningur sá sem hér um ræðir var samþykktur á fjórða ráðherrafundinum um umhverfi Evrópu í Árósum 25. júní 1998 og hefur verið nefndur Árósasamningur. Sama dag undir
rituðu samninginn 35 ríki, þar á meðal Ísland, og Evrópubandalagið. Fjögur ríki til viðbótar undirrituðu hann áður en frestur til þess rann út 21. desember 1998. Hinn 27. mars 2001 höfðu tíu ríki fullgilt samninginn eða gerst aðilar að honum. Aðild að samningnum er opin aðildarríkjum Efnahagsráðs Evrópu, Evrópubandalaginu og þeim ríkjum sem hafa stöðu sam
ráðsaðila í Efnahagsráði Evrópu. Samningurinn öðlast gildi á nítugasta degi eftir að sextánda skjalið um fullgildingu eða aðild er afhent til vörslu.

Árósasamningurinn er ný tegund samnings um umhverfismál. Hann tengir saman um
hverfisrétt og mannréttindi. Hann viðurkennir að menn hafi skyldum að gegna gagnvart kom
andi kynslóðum. Samningurinn staðfestir að sjálfbærri þróun verður ekki náð án aðildar allra hagsmunaaðila og tengir saman ábyrgð stjórnvalda og umhverfisvernd. Hann beinir athygl
inni að gagnverkandi áhrifum almennings og stjórnvalda í lýðræðislegu samhengi og kveður á um ný ferli varðandi þátttöku almennings í viðræðum um alþjóðlega samninga og fram
kvæmd þeirra.

Markmið samningsins er sett fram í 1. gr. Samkvæmt því ákvæði skulu samningsaðilar ábyrgjast rétt til aðgangs að upplýsingum, þátttöku almennings í ákvarðanatöku og aðgangs að réttlátri málsmeðferð í umhverfismálum í samræmi við ákvæði samningsins í því skyni að stuðla að verndun réttinda hvers einstaklings af núlifandi og komandi kynslóðum til að lifa í umhverfi sem er fullnægjandi fyrir heilsu og velferð hans.

Árósasamningurinn veitir almenningi því réttindi og leggur samningsaðilum og stjórn
völdum skyldur á herðar varðandi aðgang að upplýsingum og þátttöku almennings í ákvarð
anatöku. Hann styður þessi réttindi með ákvæðum um aðgang að réttlátri málsmeðferð sem stuðla að auknu vægi samningsins. Í formála samningsins eru umhverfisvernd og mannrétt
indi tengd saman og réttindum í umhverfismálum veitt sama staða og öðrum mannréttindum.

Helstu efnisatriði samningsins eru eftirfarandi:

Í formála samningsins er gerð grein fyrir þeim væntingum og markmiðum sem voru hvat
inn að samningnum og sem verða höfð að leiðarljósi í framtíðinni. Sérstök áhersla er lögð á tvö grundvallaratriði: umhverfisrétt sem mannréttindi annars vegar og mikilvægi aðgangs að upplýsingum, þátttöku almennings og aðgangs að réttlátri málsmeðferð við sjálfbæra þró
un hins vegar.

Í formálanum er sú hugmynd að fullnægjandi umhverfisvernd sé undirstaða þess að menn geti notið grundvallarmannréttinda tengd þeirri hugmynd að hver einstaklingur eigi rétt á að lifa í heilbrigðu umhverfi og honum beri skylda til að vernda umhverfið. Í formálanum er síðan dregin sú ályktun að til þess að geta krafist þessa réttar og sinnt þessari skyldu verði borgarar að hafa aðgang að upplýsingum, hafa rétt til þátttöku í ákvarðanatöku og njóta rétt
látrar málsmeðferðar í umhverfismálum.

Í formála samningsins er viðurkennt að sjálfbær og vistvæn þróun byggist á virkri ákvarð
anatöku stjórnvalda sem grundvallist bæði á umhverfislegum sjónarmiðum og framlagi al
mennings. Þegar stjórnvöld veiti almenningi aðgang að upplýsingum um umhverfismál og geri honum kleift að eiga aðild að ákvarðanatöku stuðli þau að markmiðum samfélagsins um sjálfbæra þróun.

Í fyrstu þremur greinum Árósasamningsins er lagður grunnur að samningnum í heild, en þar eru sett fram markmið, skilgreiningar og meginkröfur sem höfð eru að leiðarljósi við túlkun og framkvæmd samningsins.

Í 3. gr., sem hefur að geyma almenn ákvæði samningsins, er gerð grein fyrir almennum meginreglum sem hafðar eru að leiðarljósi að því er varðar önnur nákvæmari og sérhæfðari ákvæði. Þær varða viðhorf sem eru mikilvæg fyrir framkvæmd samningsins, m.a. hvernig hinir ólíku þættir hans tengjast, leiðbeiningar um það hvernig samningurinn getur orðið al
menningi að gagni, umhverfisfræðslu og aukna umhverfisvitund, sem og stuðning við hópa sem vinna að umhverfisvernd.

Í 4. gr. samningsins er fjallað um aðgang almennings að upplýsingum og í hvaða tilvikum megi hafna aðgangi að þeim. Í 5. gr. er fjallað um söfnun og dreifingu upplýsinga um um
hverfismál, m.a. í þeim tilgangi að þær séu fyrir hendi og að þær séu sem aðgengilegastar. Í 6.–8. gr. er fjallað um þátttöku almennings í ákvörðunum um tiltekna starfsemi, um áætlan
ir, verkefni og stefnur er varða umhverfið og í undirbúningi bindandi reglna sem kunna að hafa umtalsverð áhrif á umhverfið. Þá er í 9. gr. fjallað um aðgang að réttlátri málsmeðferð og rétt manna til aðgangs að endurskoðunarleiðum fyrir dómstólum eða öðrum óháðum aðil
um.

Í 10.–22. gr. samningsins er að finna ákvæði er lúta að framkvæmd samningsins, stofnana
málum, formsatriðum o.fl. Samningnum fylgja tveir viðaukar. I. viðauki hefur að geyma lista yfir starfsemi þar sem þátttaka almennings í ákvarðanatöku um hvort hún skuli leyfð er heim
iluð, sbr. a-lið 1. mgr. 6. gr. samningsins. Í II. viðauka er fjallað um meðferð gerðardóms á deilum um túlkun eða beitingu samningsins.

Þau lög sem fjalla um þá þætti sem Árósasamningurinn tekur til eru annars vegar lög nr. 21/1993, um upplýsingamiðlun og aðgang að upplýsingum um umhverfismál, og hins vegar lög nr. 106/2000, um mat á umhverfisáhrifum. Á grundvelli síðarnefndu laganna hefur verið sett reglugerð nr. 671/2001, um mat á umhverfisáhrifum. Að mati umhverfisráðuneytisins kallar fullgilding samningsins ekki á lagabreytingar hér á landi.

Fylgiskjal.

SAMNINGUR

UM AÐGANG AÐ UPPLÝSINGUM, ÞÁTTTÖKU ALMENNINGS Í ÁKVARÐANATÖKU OG AÐGANG AÐ RÉTTLÁTRI MÁLSMEÐFERÐ Í UMHVERFISMÁLUM

Aðilar þessa samnings

minna á 1. reglu Stokkhólmsyfirlýsingarinnar um umhverfi mannsins,

minna einnig á 10. reglu Ríóyfirlýsingarinnar um umhverfi og þróun,

minna enn fremur á ályktun allsherjarþingsins nr. 37/7 frá 28. október 1982 um heimssáttmálann um náttúruna og 45/94 frá 14. desember 1990 um þörfina á að tryggja heilbrigt umhverfi fyrir velferð einstaklingsins,

minna á Evrópusáttmálann um umhverfi og heilsu sem samþykktur var á fyrstu Evrópuráðstefn
unni um umhverfi og heilsu á vegum Alþjóða
heilbrigðisstofnunarinnar í Frankfurt am Main, Þýskalandi, 8. desember 1989,

staðfesta þörfina á að vernda, varðveita og bæta ástand umhverfisins og að tryggja sjálfbæra þróun sem er umhverfisvæn og örugg,

viðurkenna að fullnægjandi verndun umhverfis
ins er nauðsynleg fyrir velferð mannsins og til að hann geti notið grundvallarmannréttinda, þar með talinn rétturinn til sjálfs lífsins,

viðurkenna einnig rétt sérhvers einstaklings til að lifa í umhverfi sem er fullnægjandi fyrir heilsu og velferð hans og að honum beri skylda til, bæði sem einstaklingi og í samvinnu við aðra, að vernda og bæta umhverfið til hagsbóta fyrir núverandi og kom
andi kynslóðir,

telja að til þess að geta staðið á þessum rétti sín
um og uppfyllt þessar skyldur sínar verði borgararnir að hafa aðgang að upplýsingum, hafa heimild til að taka þátt í ákvarðanatöku og hafa aðgang að réttlátri málsmeðferð í umhverfismálum, og viðurkenna í þessu tilliti að borgararnir kunna að þurfa aðstoð til að beita rétti sínum,

viðurkenna að á sviði umhverfismála auki bætt
ur aðgangur að upplýsingum og þátttaka almennings í ákvarðanatöku gæði og framkvæmd ákvarðana, efli vitund almennings um umhverfismál, gefi almenn
ingi tækifæri til að lýsa sjónarmiðum sínum og geri opinberum yfirvöldum kleift að taka viðeigandi tillit til slíkra sjónarmiða,

stefna þannig að því að auka ábyrgð og gegnsæi í ákvarðanatöku og efla stuðning almennings við ákvarðanir varðandi umhverfið,

viðurkenna hve æskilegt gegnsæi er á öllum sviðum stjórnsýslu og óska eftir því við löggjafa að þeir hrindi í framkvæmd meginreglum þessa samn
ings,

viðurkenna einnig að almenningur þarf að vera upplýstur um málsmeðferð fyrir þátttöku í ákvörðun
um um umhverfismál, hafa frjálsan aðgang að henni og kunna að nota hana,

viðurkenna enn fremur hve mikilvægt hlutverk einstakir borgarar, frjáls félagasamtök og einkageir
inn geta haft varðandi umhverfisvernd,

æskja þess að efla menntun um umhverfismál til að auka skilning á umhverfinu og sjálfbærri þróun og til að hvetja til víðtæks skilnings almennings á og þátttöku hans í ákvörðunum sem hafa áhrif á um
hverfið og sjálfbæra þróun,

benda á, í þessu sambandi, mikilvægi þess að nýta fjölmiðla og rafrænar eða annars konar sam
skiptaleiðir í framtíðinni,

viðurkenna mikilvægi þess að fella umhverfis
sjónarmið að fullu inn í ákvarðanatöku stjórnvalda og þörfina sem þar af leiðir fyrir opinber yfirvöld að búa yfir nákvæmum, yfirgripsmiklum og nýjustu upplýsingum um umhverfismál,

staðfesta að opinber yfirvöld varðveiti upplýs
ingar um umhverfismál til hagsbóta fyrir almenning,

láta sig varða að virk réttarfarsleg úrræði séu aðgengileg almenningi, þar með töldum samtökum, þannig að réttmætir hagsmunir hans séu varðir og lögum framfylgt,

benda á mikilvægi þess að neytendum séu látnar í té fullnægjandi upplýsingar um framleiðsluvörur til að gera þeim kleift að taka upplýsta ákvörðun um umhverfismál,

viðurkenna áhyggjur almennings af því að erfðabreyttum lífverum sé af ásetningi hleypt út í umhverfið og þörfina á auknu gegnsæi og þátttöku almennings í ákvarðanatöku á þessu sviði,

eru sannfærðir um að framkvæmd þessa samn
ings muni stuðla að eflingu lýðræðis á svæði Efna
hagsráðs Evrópu (ECE),

gera sér grein fyrir því hlutverki sem Efnahags
ráð Evrópu gegnir á þessu sviði og minna meðal annars á viðmiðunarreglur þess um aðgang að upp
lýsingum um umhverfismál og þátttöku almennings í ákvarðanatöku um umhverfismál sem samþykkt var á þriðja ráðherrafundinum umhverfi í Evrópu" sem haldinn var í Sofíu, Búlgaríu, 25. október 1995,

hafa í huga viðeigandi ákvæði samningsins um mat á umhverfisáhrifum milli landamæra sem gerður var í Espoo, Finnlandi, 25. febrúar 1991 og samn
ingsins um áhrif af iðnaðarslysum milli landa og samningsins um verndun og nýtingu árfarvega og vatna sem ná yfir fleiri en eitt land sem báðir voru gerðir í Helsinki 17. mars 1992, ásamt öðrum svæð
isbundnum samningum,

gera sér grein fyrir því að samþykkt þessa samnings mun vera framlag til eflingar ferlisins umhverfi Evrópu" og til niðurstöðu fjórða ráðherra
fundarins í Árósum, Danmörku, í júní 1998,

hafa komið sér saman um eftirfarandi:

1. gr.

Markmið.

Í þeim tilgangi að stuðla að verndun réttinda hvers einstaklings af núverandi og komandi kynslóð
um til að lifa í umhverfi sem er fullnægjandi fyrir heilsu og velferð hans skal sérhver aðili ábyrgjast rétt til aðgangs að upplýsingum, þátttöku almennings í ákvarðanatöku og aðgangs að réttlátri málsmeðferð í umhverfismálum í samræmi við ákvæði þessa samnings.

2. gr.

Skilgreiningar.

Í samningi þessum er merking eftirfarandi hug
taka sem hér segir:

1.	aðili" merkir samningsaðila að þessum samn
ingi, nema texti hans tilgreini annað;

2.	opinber yfirvöld" merkir:

a)	stjórnvöld ríkis, landsvæðis eða á öðru stigi;

b)	einstaklinga eða lögpersónur sem sinna opin
berri stjórnsýslu samkvæmt landslögum, þar með taldar sérstakar skyldur, athafnir og þjón
usta í tengslum við umhverfið;

c)	sérhverja aðra einstaklinga eða lögpersónur sem hafa opinbera ábyrgð eða hlutverk eða veita opinbera þjónustu í tengslum við umhverfið og eru undir stjórn stjórnvalds eða einstaklings eða lögpersónu sem falla undir a- eða b-lið;

d)	stofnanir sérhverra svæðisbundinna samtaka um efnahagssamvinnu sem getið er í 17. gr. og eru aðili að þessum samningi.

Þessi skilgreining nær ekki til stjórnvalda eða stofn
ana sem hafa dóms- eða löggjafarvald;

3.	upplýsingar um umhverfismál" merkir hvers konar upplýsingar sem settar eru fram á ritaðan, sjónrænan, hljóðrænan, rafrænan eða hvers konar annan efnislegan hátt varðandi:

a)	ástand hinna ýmsu umhverfisþátta, svo sem lofts og lofthjúps, vatns, jarðvegs, lands, lands
lags og náttúruminja, líffræðilegrar fjölbreytni og hluta hennar, þar með taldar erfðabreyttar lífverur, og samspil þessara þátta;

b)	atriði, svo sem efni, orku, hávaða og geislun, svo og athafnir eða aðgerðir, þar með taldar stjórnunaraðgerðir, umhverfissamninga, stefnur, löggjöf, áætlanir og framkvæmdir, sem hafa áhrif á eða líkur eru á að muni hafa áhrif á um
hverfisþættina sem falla undir a-lið hér að fram
an, og kostnaðarábatagreiningu og aðrar efna
hagslegar greiningar og ályktanir sem notast er við þegar teknar eru ákvarðanir um umhverfis
mál;

c)	heilsufar manna og öryggi, skilyrði fyrir mann
lífi, menningarstaði og mannvirki, að því marki sem þau eru undir eða kunna að verða fyrir áhrifum af ástandi umhverfisþáttanna eða, með tilstilli þessara þátta, af þeim atriðum, athöfnum eða aðgerðum sem getið er í b-lið hér að fram
an;

4.	almenningur" merkir einn eða fleiri einstakl
inga eða lögpersónur í samræmi við landslög og venjur, félög þeirra, samtök eða hópa;

5.	almenningur sem málið varðar" merkir al
menning sem verður fyrir eða er líklegt að verði fyrir áhrifum af eða á hagsmuna að gæta við ákvarðana
töku í umhverfismálum; hvað varðar þessa skilgrein
ingu skulu frjáls félagasamtök, er stuðla að um
hverfisvernd og uppfylla kröfur samkvæmt landslög
um af einhverju tagi, teljast eiga hagsmuna að gæta.

3. gr.

Almenn ákvæði.

1.	Sérhver aðili skal gera nauðsynlegar ráðstafanir með lögum, reglugerðum eða öðrum aðgerðum, þar með taldar ráðstafanir til að ná fram samræmi milli ákvæða um framkvæmd þeirra ákvæða samningsins er varða upplýsingar, þátttöku almennings og aðgang að réttlátri málsmeðferð, svo og viðeigandi ráðstaf
anir um framfylgd, til að koma á fót og viðhalda skýrri, gegnsærri og samræmdri rammaáætlun til að framkvæma ákvæði þessa samnings.

2.	Sérhver aðili skal leitast við að tryggja að emb
ættismenn og yfirvöld veiti almenningi aðstoð og leiðbeiningar við leit að upplýsingum, við að auð
velda þátttöku í ákvarðanatöku og við að leita eftir réttlátri málsmeðferð í umhverfismálum.

3.	Sérhver aðili skal efla kennslu um umhverfismál og meðvitund um umhverfismál meðal almennings, einkum um hvernig unnt er að fá aðgang að upplýs
ingum, taka þátt í ákvarðanatöku og fá aðgang að réttlátri málsmeðferð í umhverfismálum.

4.	Sérhver aðili skal veita viðeigandi viðurkenn
ingu og stuðning til félaga, samtaka og hópa sem stuðla að verndun umhverfisins og tryggja að réttar
kerfi landsins sé í samræmi við þessa skuldbindingu.

5.	Ákvæði þessa samnings skulu ekki hafa áhrif á réttindi aðila til að viðhalda eða innleiða aðgerðir sem veita víðtækari aðgang að upplýsingum, fela í sér aukna þátttöku almennings í ákvarðanatöku og veita betri aðgang að réttlátri málsmeðferð í um
hverfismálum en kveðið er á um í þessum samningi.

6.	Þessi samningur skal ekki rýra neinn rétt sem fyrir er til aðgangs að upplýsingum, þátttöku al
mennings í ákvarðanatöku og aðgangs að réttlátri málsmeðferð í umhverfismálum.

7.	Sérhver aðili skal stuðla að beitingu megin
reglna þessa samnings í alþjóðlegri ákvarðanatöku um umhverfismál og á vettvangi alþjóðastofnana í málefnum er varða umhverfið.

8.	Sérhver aðili skal tryggja að einstaklingar, sem beita réttindum sínum í samræmi við ákvæði þessa samnings, skuli ekki beittir refsingum, saksókn eða áreitni á neinn hátt vegna afskipta sinna. Þetta ákvæði skal ekki hafa áhrif á vald innlendra dóm
stóla til að dæma sanngjarnan málskostnað í mála
ferlum.

9.	Innan marka viðeigandi ákvæða þessa samnings skal almenningur hafa aðgang að upplýsingum, hafa möguleika á að taka þátt í ákvarðanatöku og hafa að
gang að réttlátri málsmeðferð í umhverfismálum án mismununar hvað varðar ríkisfang, þjóðerni eða heimkynni, og, hvað viðkemur lögpersónu, án mis
mununar vegna þess hvar hún hefur skráð aðsetur sitt eða raunverulega miðstöð aðgerða sinna.

4. gr.

Aðgangur að upplýsingum um umhverfismál.

1.	Með fyrirvara um eftirfarandi málsgreinar þess
arar greinar skal sérhver aðili tryggja að séu opinber yfirvöld krafin um upplýsingar um umhverfismál skuli þau láta slíkar upplýsingar almenningi í té, inn
an ramma landslaga, þar með talið, ef um er beðið og með fyrirvara um b-lið, eintök af eiginlegum skjölum sem innihalda eða mynda slíkar upplýsing
ar:

a)	án þess að geta þurfi um hagsmuni;

b)	á hinu umbeðna formi nema:

(i)	sanngjarnt sé að hið opinbera yfirvald láti þær í té á öðru formi en þá skulu tilgreind
ar ástæður þess að upplýsingarnar séu látn
ar í té á því formi; eða

(ii)	upplýsingarnar séu þegar aðgengilegar opinberlega á öðru formi.

2.	Upplýsingar um umhverfismál, sem vísað er til í 1. mgr. hér að framan, skulu látnar í té svo skjótt sem auðið er og í síðasta lagi innan mánaðar frá því að beiðni var lögð fram, nema ef magn og flókin gerð upplýsinganna réttlæta framlengingu á þessu tímabili um allt að tveimur mánuðum eftir að beiðni var lögð fram. Umsækjandinn skal upplýstur um hvers konar framlengingu og ástæður sem réttlæta hana.

3.	Hafna má beiðni um upplýsingar um umhverfis
mál ef:

a)	hið opinbera yfirvald sem beiðninni er beint til hefur ekki hinar umbeðnu upplýsingar undir höndum;

b)	beiðnin er augljóslega ósanngjörn eða sett fram á of almennan hátt; eða

c)	beiðnin varðar efni sem er í vinnslu eða innri samskipti opinberra yfirvalda þar sem gerð er slík undanþága í landslögum eða viðteknum hefðum, að teknu tilliti til þeirra almannahags
muna sem þjónað væri með birtingu upplýsing
anna.

4.	Hafna má beiðni um upplýsingar um umhverfis
mál ef birting þeirra myndi hafa skaðleg áhrif á:

a)	trúnað í starfsemi opinberra yfirvalda, þar sem gert er ráð fyrir slíkum trúnaði í landslögum;

b)	alþjóðasamskipti, landvarnir og öryggi almenn
ings;

c)	framgang réttlætisins, möguleika einstaklings til að fá réttláta málsmeðferð fyrir dómstólum eða getu opinbers yfirvalds til að framkvæma rann
sókn sem varðar glæpi eða refsingar;

d)	trúnað varðandi viðskipta- eða iðnaðarupplýs
ingar, þar sem slíkur trúnaður er verndaður með lögum til að vernda lögmæta efnahagslega hagsmuni. Innan þessa ramma skal láta í té upp
lýsingar um efnalosun sem skipta máli varðandi verndun umhverfisins;

e)	hugverkarétt;

f)	trúnað varðandi persónulegar upplýsingar og/eða skrár sem tengjast einstaklingi þegar sá einstaklingur hefur ekki gefið samþykki sitt fyrir því að upplýsingarnar séu látnar af hendi til almennings, þar sem gert er ráð fyrir slíkum trúnaði í landslögum;

g)	hagsmuni þriðja aðila sem hefur útvegað um
beðnar upplýsingar án þess að þeim aðila sé eða geti verið gert skylt samkvæmt lögum að láta upplýsingarnar í té og þar sem sá aðili sam
þykkir ekki að upplýsingarnar séu látnar af hendi; eða

h)	umhverfið sem upplýsingarnar varða, svo sem uppeldisstöðvar sjaldgæfra tegunda.

Framangreindar synjunarástæður skal túlka þröngt, að teknu tilliti til þeirra almannahagsmuna sem þjón
að er með birtingu upplýsinganna og þess hvort um
beðnar upplýsingar varða efnalosun út í umhverfið.

5.	Í þeim tilvikum þegar opinbert yfirvald býr ekki yfir þeim upplýsingum um umhverfismál sem beðið er um skal það yfirvald, svo skjótt sem unnt er, greina umsækjandanum frá því til hvaða opinbers yfirvalds það telur að unnt sé að sækja um umbeðnar upplýsingar eða beina beiðninni til þess yfirvalds og tilkynna umsækjandanum um það.

6.	Sérhver aðili skal tryggja, sé unnt að aðgreina upplýsingar sem eru undanþegnar birtingu skv. c-lið 3. mgr. og 4. mgr. hér að framan án þess að setja trúnað upplýsinganna sem undanþegnar eru í hættu, að opinber yfirvöld láti í té það sem eftir er af hinum umbeðnu upplýsingum um umhverfismál.

7.	Höfnun beiðni skal vera skrifleg ef beiðnin var skrifleg eða ef umsækjandinn æskir þess. Í höfnun skal tilgreina ástæður fyrir höfnuninni og veita upp
lýsingar um aðgang að endurskoðunarferlinu sem gert er ráð fyrir í 9. gr. Höfnun skal gerð svo skjótt sem unnt er og í síðasta lagi innan eins mánaðar, nema ef flókin gerð upplýsinganna réttlætir fram
lengingu þess frests um allt að tveimur mánuðum eftir að beiðni er lögð fram. Umsækjandanum skal tilkynnt um hvers konar framlengingu og ástæður sem réttlæta hana.

8.	Sérhver aðili getur heimilað opinberum yfir
völdum að taka gjald fyrir að láta upplýsingar í té, en slíkt gjald skal ekki fara fram úr sanngjarnri upphæð. Opinber yfirvöld, sem ætla sér að taka slíkt gjald fyr
ir að útvega upplýsingar, skulu láta umsækjendum í té gjaldskrá sem gefur til kynna hvenær gjalds kunni að vera krafist eða undanþága veitt frá því og hve
nær útvegun upplýsinga er háð fyrirframgreiðslu slíks gjalds.

5. gr.

Söfnun og dreifing upplýsinga um umhverfismál.

1.	Sérhver aðili skal sjá til þess:

a)	að opinber yfirvöld búi yfir og uppfæri upplýs
ingar um umhverfismál sem varða starfsemi þeirra;

b)	að komið verði á upplýsingaskyldu, þannig að nægilegar upplýsingar berist til opinberra yfir
valda um fyrirhugaða og núverandi starfsemi sem kann að hafa umtalsverð áhrif á umhverfið;

c)	sé um að ræða yfirvofandi ógnun við heilsu manna eða umhverfið, hvort sem hún er af völd
um starfsemi manna eða á sér náttúrulegar or
sakir, skal dreifa öllum upplýsingum, sem eru í fórum opinbers yfirvalds og gætu gert almenn
ingi kleift að gera ráðstafanir til að koma í veg fyrir eða draga úr skaða af völdum ógnunarinn
ar, strax og án tafar til þess hluta almennings sem kann að verða fyrir áhrifum af honum.

2.	Sérhver aðili skal sjá til þess, innan ramma landslaga, að aðferðin sem opinber yfirvöld beita til að láta almenningi í té upplýsingar um umhverfismál sé gegnsæ og að upplýsingar um umhverfismál séu raunverulega aðgengilegar, meðal annars með því að:

a)	láta almenningi í té fullnægjandi upplýsingar um gerð og umfang upplýsinga um umhverfis
mál sem viðeigandi opinber yfirvöld búa yfir, grundvallarskilmála og -skilyrði fyrir því að slíkar upplýsingar séu látnar í té og gerðar að
gengilegar, og aðferðina við að afla þeirra;

b)	koma á fót og viðhalda hagnýtu fyrirkomulagi, svo sem:

(i)	listum, skrám eða skjölum aðgengilegum almenningi;

(ii)	að krefjast þess að embættismenn aðstoði almenning við að leita upplýsinga sam
kvæmt þessum samningi; og

(iii)	að tilgreina tengiliði; og

c)	veita aðgang að upplýsingum um umhverfismál sem er að finna í listum, skrám eða skjölum er vísað er til í b-lið (i) hér að framan án endur
gjalds.

3.	Sérhver aðili skal sjá til þess að upplýsingar um umhverfismál verði smám saman fyrirliggjandi á raf
rænum gagnagrunnum sem eru auðveldlega aðgengi
legir fyrir almenning gegnum net fjarskiptakerfa. Upplýsingar sem aðgengilegar eru á þessu formi skulu meðal annars vera eftirfarandi:

a)	skýrslur um ástand umhverfisins, svo sem til
greint er í 4. mgr.;

b)	lagatextar um umhverfið eða varðandi það;

c)	eftir því sem við á, stefnur, áætlanir og verkefni um eða varðandi umhverfið, og umhverfissamn
ingar; og

d)	aðrar upplýsingar, svo fremi að aðgengi að þeim upplýsingum á þessu formi myndi auðvelda beitingu landslaga við framkvæmd þessa samnings,

að því tilskildu að slíkar upplýsingar séu þegar fyrir hendi á rafrænu formi.

4.	Sérhver aðili skal með reglulegu millibili, sem sé ekki lengra en þrjú eða fjögur ár, gefa út og dreifa landsskýrslu um ástand umhverfisins, þar með taldar upplýsingar um gæði umhverfisins og upplýsingar um ágengni á umhverfið.

5.	Sérhver aðili skal gera ráðstafanir innan ramma laga sinna í því augnamiði að dreifa meðal annars:

a)	lögum og skjölum með stefnumörkun, svo sem skjölum um heildaráætlanir, stefnu, verkefni og aðgerðaáætlanir sem varða umhverfið, og skýrslum um árangur af framkvæmd þeirra, sem gerðar eru á hinum ýmsu stigum stjórnsýslunn
ar;

b)	alþjóðasamningum um umhverfismál; og

c)	öðrum mikilvægum alþjóðlegum skjölum um umhverfismál, eftir því sem við á.

6.	Sérhver aðili skal hvetja þá sem reka starfsemi er hefur umtalsverð áhrif á umhverfið til að upplýsa almenning reglulega um umhverfisáhrif af starfsemi eða framleiðsluvörum þeirra, þar sem við á með um
hverfismerkingum eða umhverfiseftirliti sem komið er á að frumkvæði þeirra sem reka starfsemina, eða með öðrum aðferðum.

7.	Sérhver aðili skal:

a)	gefa út staðreyndir og greiningu á staðreyndum sem hann telur að skipti máli og séu mikilvægar við mótun tillagna um stefnu í umhverfismál
um;

b)	gefa út, eða gera aðgengilegt með öðrum hætti, efni sem fyrir hendi er til útskýringar á sam
skiptum sínum við almenning í málefnum sem falla undir gildissvið þessa samnings; og

c)	útvega á viðeigandi formi upplýsingar um opin
bera starfsemi eða opinbera þjónustu á sviði umhverfismála sem framkvæmd er af stjórn
völdum á öllum stigum.

8.	Sérhver aðili skal þróa leiðir í því augnamiði að tryggja að nægilegar upplýsingar um framleiðsluvör
ur séu látnar almenningi í té á þann hátt að neytend
um sé gert kleift að taka upplýstar ákvarðanir um umhverfismál.

9.	Sérhver aðili skal gera ráðstafanir til að setja upp smám saman, að teknu tilliti til alþjóðlegra ferla þar sem við á, heildstætt kerfi á landsvísu þar sem skráðar eru upplýsingar um mengun í skipulagðan og tölvuvæddan gagnagrunn sem byggður er á stöðluð
um tilkynningum og almenningur hefur aðgang að. Slíkt kerfi getur innihaldið upplýsingar um innsetn
ingu, losun og tilflutning á tilgreindum flokkum efna og framleiðsluvara, þar með talið vatn, orka og notk
un auðlinda, frá ákveðnum tegundum starfsemi út í umhverfið og til meðhöndlunar- og förgunarstöðva á staðnum eða annars staðar.

10.	Ekkert í þessari grein má skerða rétt aðila til að synja um afhendingu ákveðinna upplýsinga um um
hverfismál í samræmi við 3. og 4. mgr. 4. gr.

6. gr.

Þátttaka almennings í ákvörðunum um tiltekna starfsemi.

1.	Sérhver aðili:

a)	skal beita ákvæðum þessarar greinar að því er varðar ákvarðanir um hvort eigi að leyfa fyrir
hugaða starfsemi sem tilgreind er í I. viðauka;

b)	skal, í samræmi við landslög, einnig beita ákvæðum þessarar greinar við ákvarðanir um fyrirhugaða starfsemi sem ekki er tilgreind í I. viðauka sem kann að hafa umtalsverð áhrif á umhverfið. Í þessu augnamiði skulu aðilar ákveða hvort slík fyrirhuguð starfsemi sé háð þessum ákvæðum; og

c)	getur ákveðið, í hverju tilviki fyrir sig ef svo er mælt fyrir um í landslögum, að beita ekki ákvæðum þessarar greinar varðandi fyrirhugaða starfsemi sem er í þágu landvarna telji sá aðili að beiting ákvæðanna myndi hafa skaðleg áhrif þar á.

2.	Almenningur er málið varðar skal upplýstur, annaðhvort með almennri tilkynningu eða einstakl
ingsbundið eftir því sem við á, snemma í ákvörð
unarferli um umhverfismál og á fullnægjandi, tíman
legan og virkan hátt meðal annars um:

a)	fyrirhugaða starfsemi og þá umsókn sem ákvörðun verður tekin um;

b)	eðli hugsanlegra ákvarðana eða drög að ákvörð
un;

c)	hið opinbera yfirvald sem ber ábyrgð á að taka ákvörðunina;

d)	fyrirhugað ferli, þar með talið, ef og þegar unnt er að útvega þessar upplýsingar:

(i)	upphaf ferlis;

(ii)	tækifæri til þátttöku almennings;

(iii)	stað og stund opinbers fundar sem kann að vera fyrirhugaður;

(iv)	ábendingu um hvaða opinbera yfirvald get
ur veitt viðkomandi upplýsingar og hvar viðkomandi upplýsingum hefur verið kom
ið fyrir svo almenningur geti kynnt sér þær;

(v)	ábendingu um viðeigandi opinbert yfirvald eða annan opinberan aðila sem tekur við athugasemdum eða spurningum og um tímasetningu varðandi framlagningu at
hugasemda og spurninga; og

(vi)	ábendingu um hvaða upplýsingar um um
hverfismál sem varða fyrirhugaða starfsemi eru fyrirliggjandi; og

e)	þá staðreynd að starfsemin er háð mati á um
hverfisáhrifum innanlands eða milli landa.

3.	Ferlið fyrir þátttöku almennings skal innihalda sanngjörn tímamörk fyrir hina mismunandi þætti þannig að nægilegur tími sé til að upplýsa almenning í samræmi við 2. mgr. hér að framan og til að al
menningur geti undirbúið sig og tekið virkan þátt á meðan á ákvarðanatöku um umhverfismál stendur.

4.	Sérhver aðili skal gera ráð fyrir þátttöku al
mennings snemma í ferlinu meðan allir kostir eru fyrir hendi og virk þátttaka almennings getur átt sér stað.

5.	Sérhver aðili ætti, þar sem við á, að hvetja væntanlega umsækjendur til að greina þann hóp al
mennings sem málið varðar, hefja umræður og veita upplýsingar um markmið umsóknar sinnar áður en sótt er um leyfi.

6.	Sérhver aðili skal krefjast þess að þar til bær opinber yfirvöld veiti almenningi sem málið varðar aðgang til að athuga allar upplýsingar sem máli skipta varðandi ákvarðanatöku sem vísað er til í þessari grein sem fyrir liggja þegar ferlið fyrir þátt
töku almennings hefst, án endurgjalds og um leið og þær liggja fyrir, að beiðni þar sem þess er krafist samkvæmt landslögum, að óskertum rétti aðila til að synja um að láta í té ákveðnar upplýsingar í sam
ræmi við 3. og 4. mgr. 4. gr. Að óskertum ákvæðum 4. gr. skulu viðeigandi upplýsingar innihalda að minnsta kosti:

a)	lýsingu á staðháttum og ytri efnislegum og tæknilegum einkennum fyrirhugaðrar starfsemi, þar með talið mat á væntanlegum úrgangi og efnalosun;

b)	lýsingu á umtalsverðum áhrifum fyrirhugaðrar starfsemi á umhverfið;

c)	lýsingu á aðgerðum sem fyrirsjáanlegar eru til að hindra og/eða draga úr áhrifunum, þar með talin efnalosun;

d)	samantekt af framangreindu án tæknilegrar út
færslu;

e)	yfirlit yfir helstu kosti sem umsækjandinn hefur athugað; og

f)	í samræmi við landslög, helstu skýrslur og ráð
gjöf sem hinu opinbera yfirvaldi hefur borist þegar upplýsa skal almenning sem málið varðar í samræmi við 2. mgr. hér að framan.

7.	Í ferlinu fyrir þátttöku almennings skal almenn
ingi gert kleift að leggja fram, skriflega eða, eftir því sem við á, á opinberum fundi eða í opinberum fyrir
spurnum til umsækjanda, hvers konar athugasemdir, upplýsingar, greiningar eða skoðanir sem hann telur að skipti máli varðandi fyrirhugaða starfsemi.

8.	Sérhver aðili skal tryggja að við ákvarðanatöku sé tekið eðlilegt tillit til niðurstöðu af þátttöku al
mennings.

9.	Sérhver aðili skal tryggja að þegar ákvörðun hefur verið tekin af opinberu yfirvaldi skuli almenn
ingur án tafar vera upplýstur um ákvörðunina í sam
ræmi við viðeigandi starfshætti. Sérhver aðili skal láta almenningi í té texta ákvörðunarinnar ásamt þeim ástæðum og sjónarmiðum sem ákvörðunin er byggð á.

10.	Sérhver aðili skal tryggja að þegar opinbert yfir
vald endurskoðar eða uppfærir starfsskilyrði fyrir starfsemi sem vísað er til í 1. mgr. skuli ákvæðum 2.–9. mgr. þessarar greinar beitt að breyttu breytanda og eftir því sem við á.

11.	Sérhver aðili skal, innan ramma landslaga, beita ákvæðum þessarar greinar, að því marki sem unnt er og við á, um ákvarðanir um hvort leyfa beri vísvit
andi losun erfðabreyttra lífvera út í umhverfið.

7. gr.

Þátttaka almennings varðandi áætlanir, verkefni og stefnur er varða umhverfið.

Eftir að hafa látið almenningi í té nauðsynlegar upplýsingar skal sérhver aðili gera viðeigandi hag
nýtar og/eða aðrar ráðstafanir vegna þátttöku al
mennings við undirbúning áætlana og verkefna er varða umhverfið, innan gegnsæs og sanngjarns ramma. Innan þessa ramma skal beitt 3., 4. og 8. mgr. 6. gr. Sá hluti almennings, sem taka má þátt, skal tilgreindur af viðeigandi opinberu yfirvaldi, að teknu tilliti til markmiða þessa samnings. Að því marki sem eðlilegt er skal sérhver aðili leitast við að veita almenningi tækifæri til að taka þátt í undirbún
ingi stefnumótunar er varðar umhverfið.

8. gr.

Þátttaka almennings við undirbúning framkvæmdareglna og/eða lagalega bindandi reglna sem hafa almennt gildi.

Sérhver aðili skal leggja sig fram um að efla virka þátttöku almennings á viðeigandi stigi og með
an kostir eru enn fyrir hendi í undirbúningi opinberra yfirvalda á framkvæmdareglum og öðrum lagalega bindandi reglum sem hafa almennt gildi og kunna að hafa umtalsverð áhrif á umhverfið. Í þessum tilgangi ætti að gera eftirfarandi ráðstafanir:

a)	setja tímamörk sem eru fullnægjandi til að ná fram virkri þátttöku;

b)	gefa út drög að reglum eða gera þau almenningi aðgengileg á annan hátt; og

c)	gefa almenningi kost á að gera athugasemdir, annaðhvort beint eða gegnum ráðgefandi aðila sem kemur fram fyrir hans hönd.

Taka skal tillit til niðurstöðu af þátttöku almennings að svo miklu leyti sem unnt er.

9. gr.

Aðgangur að réttlátri málsmeðferð.

1.	Sérhver aðili skal, innan ramma landslaga, tryggja að hver maður, sem telur að beiðni hans um upplýsingar skv. 4. gr. hafi verið hunsuð, hafnað ranglega, hvort heldur að hluta til eða í heild, svarað á ófullnægjandi hátt eða að hún hafi að öðru leyti ekki fengið meðferð í samræmi við ákvæði þeirrar greinar, hafi aðgang að endurskoðunarleið fyrir dóm
stólum eða öðrum óháðum og hlutlausum aðila sam
kvæmt lögum.

Í þeim tilvikum þegar aðili gerir ráðstafanir til að fyrir hendi sé slík endurskoðunarleið fyrir dóm
stólum skal hann tryggja að viðkomandi maður hafi einnig aðgang að fljótvirkri meðferð sem mælt skal fyrir um í lögum sem sé ókeypis eða ódýr um endur
mat af hálfu opinbers yfirvalds eða endurskoðun af hálfu óháðs og hlutlauss aðila annars en dómstólum.

Endanlegar ákvarðanir skv. 1. mgr. skulu vera bindandi fyrir hið opinbera yfirvald sem býr yfir upplýsingunum. Ástæður skulu tilgreindar skriflega, að minnsta kosti ef aðgangi að upplýsingum er hafn
að samkvæmt þessari málsgrein.

2.	Sérhver aðili skal, innan ramma landslaga, tryggja að einstaklingar sem málið varðar sem

a)	eiga nægjanlegra hagsmuna að gæta

eða, að öðrum kosti,

b)	halda því fram að gengið hafi verið á rétt þeirra, þar sem slíkt skilyrði er sett í lögum aðila um opinbera stjórnsýslu,

hafi aðgang að endurskoðunarleið fyrir dómstólum og/eða öðrum óháðum og hlutlausum aðila sam
kvæmt lögum til að véfengja lagagildi sérhverrar ákvörðunar, aðgerðar eða aðgerðaleysis, hvað varðar efni og form, samkvæmt ákvæðum 6. gr. og, sé kveðið svo á í landslögum og að óskertum ákvæðum 3. mgr. hér á eftir, öðrum viðeigandi ákvæðum þessa samnings.

Hvað teljast nægjanlegir hagsmunir og hvenær talið er að gengið hafi verið á rétt skal ákvarðast í samræmi við skilyrði landslaga og ávallt með það að markmiði að veita almenningi sem málið varðar víð
tækan aðgang að réttlátri málsmeðferð innan ramma þessa samnings. Í þessu augnamiði skulu hagsmunir sérhverra frjálsra félagasamtaka sem uppfylla þau skilyrði sem vísað er til í 5. mgr. 2. gr. taldir vera nægjanlegir með tilliti til a-liðar hér að framan. Slík samtök skulu einnig teljast hafa réttindi sem hægt er að ganga á í skilningi b-liðar hér að framan.

Ákvæði 2. mgr. skulu ekki útiloka möguleikann á endurskoðunarleið til bráðabirgða fyrir opinberu yfirvaldi og skulu ekki hafa áhrif á það skilyrði að tæma allar endurskoðunarleiðir fyrir yfirvöldum áður en gripið er til endurskoðunarleiða fyrir dómstólum þar sem slík krafa er gerð í landslögum.

3.	Til viðbótar og að óskertum þeim endurskoð
unarleiðum sem vísað er til í 1. og 2. mgr. hér að framan skal sérhver aðili tryggja að uppfylli ein
staklingar þau viðmiðunarskilyrði, ef einhver eru, sem kveðið er á um í landslögum skuli þeir hafa að
gang að stjórnsýslu- og dómstólaleiðum til að vé
fengja aðgerðir og aðgerðaleysi af hálfu einstaklinga og opinberra yfirvalda sem ganga gegn ákvæðum eigin landslaga um umhverfið.

4.	Til viðbótar og að óskertri 1. mgr. hér að framan skulu leiðirnar, sem vísað er til í 1., 2. og 3. mgr. hér að framan, veita fullnægjandi og virk úrræði, þar með lögbannsleið eftir því sem við á, og vera sann
gjarnar, réttlátar, tímanlegar og ekki óhæfilega dýrar. Ákvarðanir samkvæmt þessari grein skulu tilkynntar eða skráðar skriflega. Niðurstöður dómstóla, svo og annarra aðila þar sem unnt er, skulu vera aðgengileg
ar almenningi.

5.	Til að efla virkni ákvæða þessarar greinar skal sérhver aðili tryggja að upplýsingar séu veittar al
menningi um aðgang að endurskoðunarleiðum fyrir yfirvöldum og dómstólum og skal huga að því að koma á viðeigandi stuðningskerfum til að fjarlægja eða draga úr fjárhagslegum og öðrum hindrunum gegn aðgangi að réttlátri málsmeðferð.

10. gr.

Fundir aðila.

1.	Fyrsti fundur aðila skal kallaður saman eigi síðar en einu ári eftir að samningur þessi öðlast gildi. Síðan skal halda reglulegan fund aðila að minnsta kosti á tveggja ára fresti nema aðilarnir ákveði annað eða að fenginni skriflegri beiðni einhvers aðila, að því tilskildu að þessi beiðni sé studd af að minnsta kosti einum þriðja hluta aðila innan sex mánaða frá því að framkvæmdastjóri Efnahagsráðs Evrópu sendir beiðnina til allra aðila.

2.	Á fundum sínum skulu aðilar hafa til stöðugrar endurskoðunar framkvæmd þessa samnings á grund
velli reglulegrar skýrslugerðar aðilanna og, með þennan tilgang í huga, skulu þeir:

a)	endurskoða stefnu varðandi lagalegar og að
ferðafræðilegar leiðir er varða aðgang að upp
lýsingum, þátttöku almennings í ákvarðanatöku og aðgang að réttlátri málsmeðferð í umhverfis
málum í þeim tilgangi að bæta þær enn frekar;

b)	skiptast á upplýsingum varðandi reynslu sem aflað hefur verið við að gera og framkvæma tví
hliða og marghliða samninga eða annars konar fyrirkomulag sem varðar tilgang þessa samn
ings og sem einn eða fleiri aðilar að þessum samningi eru aðilar að;

c)	leita, þar sem við á, eftir þjónustu stofnana Efnahagsráðs Evrópu og annarra þar til bærra alþjóðlegra stofnana og sérstakra nefnda varð
andi alla þætti er lúta að því að ná fram mark
miðum þessa samnings;

d)	setja á fót hvers konar undirnefndir eftir því sem þeir telja nauðsynlegt;

e)	undirbúa, þar sem við á, bókanir við þennan samning;

f)	fjalla um og samþykkja tillögur um breytingar á þessum samningi í samræmi við ákvæði 14. gr.;

g)	fjalla um og hrinda í framkvæmd sérhverjum viðbótaraðgerðum sem kunna að vera nauðsyn
legar til að ná fram markmiðum þessa samn
ings;

h)	fjalla um á fyrsta fundi sínum og samþykkja samhljóða fundarsköp fyrir fundi sína og fundi undirnefnda;

i)	fara á fyrsta fundi sínum yfir reynslu sína af framkvæmd ákvæða 9. mgr. 5. gr. og fjalla um hvaða skref eru nauðsynleg til að þróa frekar kerfið sem þar er vísað til, að teknu tilliti til al
þjóðlegra ferla og þróunar, þar með talin út
færsla á viðeigandi gerningi varðandi skrár og upplýsingasöfn um losun og flutning mengunar
efna sem mætti gera að viðauka við þennan samning.

3.	Fundur aðilanna getur, ef þörf krefur, fjallað um að koma á fjárhagslegum ráðstöfunum með einróma samþykki.

4.	Rétt til að taka þátt í fundum aðila sem áheyrnaraðilar hafa Sameinuðu þjóðirnar, sérstofn
anir þeirra og Alþjóðakjarnorkumálastofnunin, ásamt sérhverju ríki eða svæðisbundnum samtökum um efnahagssamvinnu sem er heimilt skv. 17. gr. að undirrita þennan samning en er ekki aðili að honum, og einnig sérhver milliríkjastofnun sem er hæf á þeim sviðum sem þessi samningur snertir.

5.	Sérhverjum frjálsum félagasamtökum, sem eru hæf á þeim sviðum sem þessi samningur snertir og hafa tilkynnt framkvæmdastjóra Efnahagsráðs Evr
ópu um vilja sinn til þess að eiga fulltrúa á fundum aðila, skal heimilt að taka þátt sem áheyrnaraðili, nema að minnsta kosti einn þriðji hluti aðila sem viðstaddir eru á fundinum hafi uppi mótmæli.

6.	Að því er varðar 4. og 5. mgr. hér að framan skulu fundarsköp þau sem vísað er til í h-lið 2. mgr. hér að framan gera ráð fyrir hagnýtu fyrirkomulagi varðandi málsmeðferð við að veita aðgang og aðra viðeigandi skilmála.

11. gr.

Atkvæðisréttur.

1.	Að öðru leyti en því sem kveðið er á um í 2. mgr. þessarar greinar skal sérhver aðili að samningi þessum hafa yfir einu atkvæði að ráða.

2.	Í málum sem falla undir valdsvið þeirra skulu svæðisbundin samtök um efnahagssamvinnu neyta atkvæðisréttar síns með atkvæðafjölda sem er jafn fjölda aðildarríkja þeirra sem eru aðilar að þessum samningi. Samtök þessi skulu ekki neyta atkvæðis
réttar síns ef aðildarríki þeirra gera það og öfugt.

12. gr.

Skrifstofan.

Framkvæmdastjóri Efnahagsráðs Evrópu skal inna af hendi eftirfarandi störf skrifstofunnar:

a)	kalla saman og undirbúa fundi aðilanna;

b)	dreifa til aðilanna skýrslum og öðrum upplýs
ingum sem berast í samræmi við ákvæði þessa samnings; og

c)	hver þau önnur störf sem aðilarnir kunna að ákveða.

13. gr.

Viðaukar.

Viðaukarnir við þennan samning skulu teljast óaðskiljanlegur hluti hans.

14. gr.

Breytingar á samningnum.

1.	Sérhver aðili getur borið fram tillögu um breyt
ingu á samningi þessum.

2.	Texti sérhverrar tillögu um breytingu á samn
ingi þessum skal lagður fram skriflega hjá fram
kvæmdastjóra Efnahagsráðs Evrópu sem skal senda hann til allra aðila eigi síðar en níutíu dögum fyrir fund aðilanna þar sem tillagan er lögð fram til sam
þykktar.

3.	Aðilar skulu gera sitt ítrasta til að ná samkomu
lagi um tillögu um breytingu á samningi þessum með einróma samþykki. Hafi allar tilraunir til að ná einróma samþykki reynst árangurslausar og ekkert samkomulag liggur fyrir skal síðasta úrræðið vera að samþykkja breytinguna með atkvæðum þriggja fjórðu hluta þeirra aðila sem viðstaddir eru og at
kvæði greiða á fundinum.

4.	Breytingar á samningi þessum, sem samþykktar eru í samræmi við 3. mgr. hér að framan, skal vörsluaðili senda öllum aðilum til fullgildingar, sam
þykktar eða staðfestingar. Breytingar á samningi þessum, aðrar en á viðauka, öðlast gildi að því er varðar aðila sem hafa fullgilt þær, samþykkt eða staðfest á nítugasta degi eftir að vörsluaðili hefur tekið við tilkynningu um fullgildingu, samþykkt eða staðfestingu þeirra frá þremur fjórðu hlutum þeirra aðila hið minnsta. Eftir þann tíma skulu þær öðlast gildi að því er varðar sérhvern annan aðila á nítug
asta degi eftir að sá aðili hefur afhent skjal sitt um fullgildingu, samþykkt eða staðfestingu á breyting
unum til vörslu.

5.	Sérhver aðili, sem getur ekki samþykkt breyt
ingu á viðauka við þennan samning, skal tilkynna það til vörsluaðilans skriflega eigi síðar en tólf mán
uðum frá dagsetningu tilkynningar um samþykkt á fundi aðila. Vörsluaðilinn skal án tafar greina öllum aðilum frá sérhverri slíkri tilkynningu sem hann tek
ur við. Aðili getur hvenær sem er látið staðfestingu sína koma í stað fyrri tilkynningar sinnar og skulu breytingar á viðkomandi viðauka öðlast gildi að því er þann aðila varðar þegar hann afhendir skjal sitt um staðfestingu til vörsluaðila.

6.	Að liðnum tólf mánuðum frá dagsetningu til
kynningar frá vörsluaðila sem kveðið er á um í 4. mgr. að framan skal breyting á viðauka öðlast gildi að því er þá aðila varðar sem ekki hafa lagt fram til
kynningu til vörsluaðila í samræmi við ákvæði 5. mgr. að framan, að því tilskildu að eigi fleiri en þriðjungur aðila hafi lagt fram slíka tilkynningu.

7.	Hvað varðar þessa grein skal aðilar sem við
staddir eru og atkvæði greiða" merkja þá aðila sem eru viðstaddir og greiða atkvæði með eða móti.

15. gr.

Athugun á því hvernig ákvæðum samningsins er fylgt.

Fundur aðila skal með einróma samþykki koma á laggirnar valfrjálsu fyrirkomulagi sem ekki leiðir til átaka, er ekki tengt dómstólum og er í formi ráð
gjafar til að fara yfir það hvernig ákvæðum samnings þessa er fylgt. Þetta fyrirkomulag skal gera ráð fyrir viðeigandi þátttöku almennings og kann að fela í sér þann kost að taka til athugunar ábendingar frá al
menningi um málefni er varða þennan samning.

16. gr.

Lausn deilumála.

1.	Nú kemur upp deila milli tveggja eða fleiri aðila um túlkun eða beitingu samnings þessa og skulu þeir þá leita lausnar með samningum eða með einhverj
um öðrum hætti sem aðilar að deilunni eru ásáttir um.

2.	Við undirritun, fullgildingu, staðfestingu eða samþykkt þessa samnings eða við aðild að honum, eða hvenær sem er síðar, getur aðili sent vörsluaðila skriflega yfirlýsingu um að varðandi deilu sem ekki hefur verið leyst í samræmi við 1. mgr. að framan samþykki hann eina eða báðar af eftirfarandi leiðum til lausnar á deilum sem bindandi hvað varðar sér
hvern aðila sem einnig samþykkir sömu skuldbind
ingu:

a)	að leggja deiluna fyrir Alþjóðadómstólinn;

b)	gerð í samræmi við málsmeðferð sem lýst er í II. viðauka.

3.	Ef aðilar að deilunni hafa samþykkt báðar leiðir til lausnar á deilum skv. 2. mgr. má aðeins leggja deiluna fyrir Alþjóðadómstólinn, nema þeir komi sér saman um annað.

17. gr.

Undirritun.

Samningur þessi skal liggja frammi til undirrit
unar í Árósum (Danmörku) hinn 25. júní 1998 og eftir það í höfuðstöðvum Sameinuðu þjóðanna í New York til 21. desember 1998 af hálfu aðildarríkja Efnahagsráðs Evrópu auk þeirra ríkja sem hafa stöðu samráðsaðila hjá Efnahagsráði Evrópu skv. 8. og 11. mgr. ályktunar efnahags- og félagsmálaráðsins nr. 36 (IV) frá 28. mars 1947, og af hálfu svæðisbundinna samtaka um efnahagssamvinnu sem stofnuð eru af fullvalda ríkjum sem eru meðlimir í Efnahagsráði Evrópu og falið hafa samtökunum vald í málum er falla undir þennan samning, þar með talið vald til að gera samninga varðandi þessi mál.

18. gr.

Vörsluaðili.

Aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna skal vera vörsluaðili þessa samnings.

19. gr.

Fullgilding, staðfesting, samþykkt og aðild.

1.	Samningur þessi er háður fullgildingu, staðfest
ingu eða samþykkt ríkja og svæðisbundinna samtaka um efnahagssamvinnu sem undirritað hafa hann.

2.	Ríki og svæðisbundin samtök um efnahagssam
vinnu sem vísað er til í 17. gr. geta gerst aðilar að þessum samningi frá og með 22. desember 1998.

3.	Sérhvert annað ríki, sem ekki er vísað til í 2. mgr. að framan og er aðildarríki Sameinuðu þjóð
anna, getur gerst aðili að þessum samningi með sam
þykki fundar aðilanna.

4.	Sérhver samtök, sem vísað er til í 17. gr. og ger
ast aðili að þessum samningi án þess að nokkurt að
ildarríkja þeirra sé aðili, skulu vera bundin af öllum skuldbindingum þessa samnings. Ef eitt eða fleiri að
ildarríki að slíkum samtökum er aðili að samningi þessum skulu samtökin og aðildarríki þeirra skera úr um ábyrgð hvers um sig á að framkvæma skuldbind
ingar sínar samkvæmt þessum samningi. Í slíkum til
vikum skal samtökunum og aðildarríkjunum ekki heimilt að beita réttindum sínum samkvæmt þessum samningi samtímis.

5.	Í skjölum sínum um fullgildingu, staðfestingu, samþykkt eða aðild skulu þau svæðisbundnu samtök um efnahagssamvinnu, sem um getur í 17. gr., til
greina hvert valdsvið þeirra nær í málefnum sem samningur þessi nær til. Skulu samtökin einnig skýra vörsluaðila frá öllum umtalsverðum breytingum á valdsviði sínu.

20. gr.

Gildistaka.

1.	Samningur þessi öðlast gildi á nítugasta degi eftir að sextánda skjalið um fullgildingu, staðfest
ingu, samþykkt eða aðild hefur verið afhent til vörslu.

2.	Að því er varðar 1. mgr. að framan skal sérhvert skjal, sem svæðisbundin samtök um efnahagssam
vinnu afhenda til vörslu, ekki talið vera viðbót við skjöl sem aðildarríki hennar afhenda.

3.	Að því er varðar hvert ríki eða samtök sem vís
að er til í 17. gr. sem fullgildir, staðfestir eða sam
þykkir þennan samning eða gerist aðili að honum eftir að sextánda skjalið um fullgildingu, staðfest
ingu, samþykkt eða aðild hefur verið afhent til vörslu skal samningurinn öðlast gildi á nítugasta degi eftir að það ríki eða þau samtök afhenda til vörslu skjal sitt um fullgildingu, staðfestingu, sam
þykkt eða aðild.

21. gr.

Uppsögn.

Hvenær sem er að liðnum þremur árum frá því að samningur þessi öðlast gildi að því er aðila varðar getur viðkomandi aðili sagt samningnum upp með skriflegri tilkynningu til vörsluaðila. Sérhver upp
sögn skal öðlast gildi á nítugasta degi eftir að vörslu
aðili tekur við henni.

22. gr.

Gildir textar.

Frumrit samnings þessa, en textar hans á ensku, frönsku og rússnesku eru allir jafngildir, skal afhent aðalframkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna til vörslu.

ÞESSU TIL STAÐFESTU hafa undirrituð, sem til þess hafa fullt umboð, undirritað samning þennan.

GJÖRT í Árósum (Danmörku) hinn 25. júní 1998.

I. VIÐAUKI

Listi yfir starfsemi sem vísað er til í

a-lið 1. mgr. 6. gr.

1. Orkugeirinn:

–	hreinsunarstöðvar fyrir jarðolíu og gas;

–	verksmiðjur til gasmyndunar og vökvamyndun
ar;

–	varmaorkuver og önnur brennslusver með orku
aðveitu 50 megavött (MW) eða meira;

–	koksofnar;

–	kjarnorkuver og aðrir kjarnaofnar, þar með talið að taka í sundur eða taka úr notkun slík orkuver eða ofna1 (nema rannsóknarver fyrir framleiðslu og ummyndun kjarnakleyfra og frjórra efna með orku sem er ekki meiri en 1 kW stöðugt varma
álag);

–	stöðvar þar sem geisluð kjarnakleyf efni eru endurunnin;

–	stöðvar sem hannaðar eru:

–	til framleiðslu eða auðgunar kjarnakleyfra efna;

–	til vinnslu geislaðra kjarnakleyfra efna eða mjög geislavirks úrgangs;

–	til endanlegrar förgunar á geisluðum kjarna
kleyfum efnum;

–	eingöngu til endanlegrar förgunar á geisla
virkum úrgangi;

–	eingöngu til geymslu (til meira en 10 ára) á geisluðum kjarnakleyfum efnum eða geisla
virkum úrgangi annars staðar en á fram
leiðslustað.

2. Framleiðsla og vinnsla málma:

–	verksmiðjur til að baka eða sindra málmgrýti (þar með talið brennisteinssúlfíð);

–	stöðvar til framleiðslu á steypujárni eða stáli (fyrsta eða önnur bræðsla) ásamt samfelldri steypingu með afköstum yfir 2,5 tonnum á klst.;

–	stöðvar til framleiðslu á járnkenndum málmum:

(i)	heitvölsunarstöðvar með afköstum yfir 20 tonn af hrástáli á klst.;

(ii)	smiðjur með hömrum sem eru meira en 50 kilojoule hver og þar sem kaloríuorkan, sem notuð er, er meiri en 20 MW;

(iii)	varnarhúðun með bræddum málmum þar sem notkun er meiri en 2 tonn af hrástáli á klst.;

–	málmsteypusmiðjur fyrir járnkennda málma með afköst yfir 20 tonn á dag;

–	stöðvar:

(i)	til að framleiða málma sem ekki hafa eiginleika járns úr málmgrýti, uppsafni eða brotamálmum með aðferðum málmvinnslu, efnafræði eða rafgreiningar;

(ii)	til bræðslu, einnig málmblendis, á járnlaus
um málmum, þar á meðal endurheimtum vörum (hreinsun, steypa í steypusmiðjum o.s.frv.), með bræðsluafköst yfir 4 tonn á dag fyrir blý og kadmíum og 20 tonn á dag fyrir alla aðra málma;

–	stöðvar til vinnslu málma og plastefna ofan
jarðar með rafgreiningar- eða efnameðferð ef rúmmál meðferðarkeranna er meira en 30 m3.

3. Steinefnaiðnaður:

–	verksmiðjur til að framleiða sementsgjall í snún
ingsbrennsluofnum með afköst yfir 500 tonn á dag eða kalk í snúningsbrennsluofnum með af
köst yfir 50 tonn á dag eða í annars konar brennsluofnum með afköst yfir 50 tonn á dag;

–	stöðvar til framleiðslu á asbesti og asbestvörum;

–	stöðvar til framleiðslu á gleri og trefjaefni með bræðsluafköst yfir 20 tonn á dag;

–	stöðvar til að bræða steinefni og framleiða steinefnatrefjar með bræðsluafköst yfir 20 tonn á dag;

–	stöðvar til framleiðslu á leirvöru með brennslu, einkum þakflísum, múrsteinum, eldföstum múr
steinum, flísum, leirmunum og postulíni, með afköst yfir 75 tonn á dag og/eða ofnarými yfir 4 m3 og með hleðsluþéttleika yfir 300 kg/m3 á hvern brennsluofn.

4. Efnaiðnaður: Framleiðsla innan þeirra flokka starfsemi sem greinir í þessum tölulið merkir fram
leiðslu á stærðargráðu iðnaðar með kemískri vinnslu efna eða flokka efna sem getið er í a- til g-liðum:

a)	efnaverksmiðjur til að framleiða lífræn hráefni, svo sem:

(i)	einföld kolefnissambönd (línu- eða hring
tengd, mettuð eða ómettuð, alifatísk eða arómatísk);

(ii)	súrefnisinnihaldandi kolvetni svo sem alkóhól, aldehýð, ketón, karboxýlsýrur, esterar, asetöt, eterar, peroxíð, epoxý-
efni;

(iii)	kolvetnissúlfíð;

(iv)	níturkolvetni svo sem amín, amíð, nítur
sambönd, nítró- eða nítratsambönd, nítríl, síanöt, ísósíanöt;

(v)	kolvetni sem innihalds fosfór;

(vi)	halótgenisk kolvetni;

(vii)	lífræn málmefnasambönd;

(viii)	hráefni í plastiðnaði, (pólýmer, gervi
þræðir og sellulósaþræðir);

(ix)	gervigúmmí;

(x)	litunarefni og litarefni;

(xi)	yfirborðsvirk efni;

b)	efnaverksmiðjur til að framleiða ólífræn hrá
efni, svo sem:

(i)	gastegundir, svo sem ammóníak, klór eða klórvetni, flór eða flórvetni, kolefnisoxíð, brennisteinssambönd, níturoxíð, vetni, brennisteinsdíoxíð, karbónílklóríð;

(ii)	sýrur, svo sem krómsýru, flórvetnissýru, fosfórsýru, saltpéturssýru, saltsýru, brennisteinssýru, olíusýru, brennisteins
tvísýrlinga;

(iii)	basa, svo sem ammóníumhýdroxíð, kalí
umhýdroxíð, natríumhýdroxíð;

(iv)	sölt, svo sem ammóníumklóríð, kalíum
klóríð, kalíumkarbónat, natríumkarbónat, perbórat, silfurnítrat;

(v)	málmleysingja, málmoxíð og önnur ólíf
ræn efnasambönd svo sem kalsíumkarbíð, silíkon, silíkonkarbíð;

c)	efnaverksmiðjur til að framleiða áburð sem inniheldur fosfór, köfnunarefni eða kalíum (einnig áburðarblöndur);

d)	efnaverksmiðjur til að framleiða grunnvörur fyrir plöntuvarnarefni og lífeyða;

e)	verksmiðjur til að framleiða grunnlyfjavörur með efnafræðilegum eða líffræðilegum aðferð
um;

f)	kemískar verksmiðjur til framleiðslu á sprengi
efni;

g)	kemískar verksmiðjur þar sem kemískar eða líf
rænar aðferðir eru notaðar til að framleiða við
bótarefni í prótínfóðurbæta, hvata og önnur pró
tínefni.

5.	Meðferð úrgangs:

–	stöðvar fyrir brennslu, endurvinnslu, efnameð
ferð eða urðun hættulegra úrgangsefna;

–	verksmiðjur fyrir brennslu heimilisúrgangs með afköst yfir 3 tonn á klst.;

–	verksmiðjur fyrir förgun á úrgangi sem ekki er hættulegur með afköst yfir 50 tonn á dag;

–	urðunarstaðir sem taka við meira en 10 tonnum á dag eða með heildarrými fyrir meira en 25.000 tonn, að frátöldum urðunarstöðum fyrir óbreytanlegan úrgang.

6.	Skólphreinsistöðvar með meiri afkastagetu en sem svarar til 150.000 íbúa byggðar.

7.	Verksmiðjur fyrir:

a)	framleiðslu á pappírsdeigi úr timbri eða svipuð
um trefjaefnum;

b)	framleiðslu á pappír og pappa sem geta fram
leitt meira en 20 tonn á dag.

8. a) Lagning járnbrauta yfir miklar vegalengdir, svo og flugvalla,2 með 2100 metra langa megin
flugbraut eða lengri;

b)	lagning vega og hraðbrauta;3

c)	lagning nýs vegar með fjórum akreinum eða fleiri, eða lagfæring á veglínu og/eða breikkun vegar með tveimur akreinum eða færri til þess að fjölga akreinum í minnst fjórar, ef nýi vegur
inn, lagfærð veglína og/eða breikkaður vegar
hluti væri 10 km eða meira að lengd samfellt.

9. a) Skipgengar vatnaleiðir og innhafnir sem skip stærri en 1350 tonn komast um;

b)	viðskiptahafnir, bryggjur til útskipunar og upp
skipunar tengdar landi og ytri hafnir (að frátöld
um ferjubryggjum) sem skip stærri en 1350 tonn geta lagst að.

10.	Kerfi til að vinna grunnvatn eða veita því á svæði, ef árlegt magn vatns sem unnið er eða veitt á er 10 milljónir rúmmetrar eða meira.

11. a) Mannvirki til að flytja vatnslindir milli vatns
svæða ef flutningurinn miðar að því að koma í veg fyrir vatnsskort og magn vatnsins, sem flutt er, er yfir 100 milljónir rúmmetrar á ári.

b)	Í öllum öðrum tilvikum, mannvirki til að flytja vatnslindir milli vatnssvæða ef meðalstreymi um svæðið, sem safnað er af, er yfir 2000 milljónir rúmmetrar á ári og magnið, sem flutt er, er yfir 5% af því streymi.

Í báðum tilvikum er flutningur drykkjarvatns í leiðsl
um undanskilinn.

12.	Vinnsla í viðskiptaskyni á meira en 500 tonnum á dag af jarðolíu og meira en 500.000 rúmmetrum á dag af jarðgasi.

13.	Gerð stíflna og annarra mannvirkja til að hemja vatn eða geyma það til langs tíma, ef vatnsmagnið, sem hamið er eða geymt, er meira en 10 milljónir rúmmetrar.

14.	Leiðslur, sem eru meira en 800 mm í þvermál og meira en 40 km langar, til flutnings á gasi, olíu eða efnum.

15.	Stöðvar þar sem fram fer þauleldi alifugla eða svína með meira en:

a)	40.000 stæði fyrir alifugla;

b)	2.000 stæði fyrir alisvín (yfir 30 kg); eða

c)	750 stæði fyrir gyltur.

16.	Grjótnámur og opnar námur sem ná yfir meira en 25 hektara ofanjarðar eða mótekja þar sem yfir
borðið nær yfir meira en 150 hektara.

17.	Lagning loftlína sem eru gerðar til flutnings á raforku með að minnsta kosti 220 kV spennu og eru lengri en 15 km.

18.	Geymslustöðvar fyrir jarðolíu, efni unnin úr jarðolíu eða efnavörur, með 200.000 tonna geymslu
getu eða meira.

19.	Önnur starfsemi:

–	verksmiðjur þar sem fram fer formeðferð (svo sem þvottur, bleiking og mersivinnsla) eða litun trefja eða textílefna þar sem afkastageta við meðferðina er yfir 10 tonn á dag;

–	verksmiðjur fyrir sútun skinna og húða þar sem afkastageta er yfir 12 tonn af unninni vöru á dag;

a)	sláturhús sem afkasta meiru en 50 tonnum af sláturafurðum á dag;

b)	meðferð og vinnsla sem ætluð er til framleiðslu á matvörum til manneldis úr:

(i)	hráefnum úr dýraríkinu (öðrum en mjólk) með afkastagetu á unnum af
urðum yfir 75 tonn á dag;

(ii)	hráefnum úr jurtaríkinu með afkasta
getu á unnum afurðum yfir 300 tonn á dag (meðalgildi, mælt á ársfjórðungs
grundvelli);

c)	meðferð og vinnsla mjólkur, sé magn mót
tekinnar mjólkur meira en 200 tonn á dag (meðalgildi, mælt á ársgrundvelli);

–	mannvirki til förgunar eða endurvinnslu á dýra
skrokkum og dýraúrgangi með afkastagetu yfir 10 tonn á dag;

–	verksmiðjur fyrir yfirborðsmeðferð efna, hluta eða framleiðsluvara þar sem notast er við lífræn leysiefni, einkum til að klæða, prenta, húða, hreinsa fitu, vatnsverja, gljábera, mála, þrífa og gegnvæta, með notkun yfir 150 kg á klst eða meira en 200 tonn á ári;

–	verksmiðjur til framleiðslu á kolefni (harð
brenndum kolum) eða rafgrafíti með brennslu eða grafítmyndun.

20.	Sérhver starfsemi sem ekki fellur undir 1.–19. tölul. að framan þar sem gert er ráð fyrir þátttöku al
mennings í mati á umhverfisáhrifum framkvæmdar samkvæmt landslögum.

21.	Ákvæði a-liðar 1. mgr. 6. gr. þessa samnings gildir ekki um neina framangreinda starfsemi sé hún eingöngu eða aðallega í þágu rannsókna, þróunar eða prófana á nýjum aðferðum eða framleiðsluvörum og standi yfir í minna en tvö ár, nema líklegt sé að hún valdi umtalsverðum skaðlegum áhrifum á umhverfi eða heilsu.

22.	Allar breytingar á eða viðbætur við starfsemi sem falla í sjálfum sér undir viðmiðanir/takmarkanir þessa viðauka skulu háðar ákvæðum a-liðar 1. mgr. 6. gr. þessa samnings. Allar aðrar breytingar á eða viðbætur við starfsemi skulu háðar ákvæðum b-liðar 1. mgr. 6. gr. samningsins.

Athugasemdir

1	Kjarnorkuver og aðrir kjarnaofnar teljast ekki lengur slík ver eða búnaður þegar búið er að fjar
lægja varanlega allt karnorkueldsneyti og önnur geislavirk efni úr verinu.

2	Hvað varðar þennan samning merkir flugvöllur" flugvöll sem fellur að skilgreiningunni í Chicago
samningnum frá 1944 þar sem Alþjóðaflugmála
stofnuninni var komið á fót (viðauki 14).

3	Hvað varðar þennan samning merkir hraðbraut" veg sem fellur að skilgreiningunni í Evrópusamn
ingi um aðalumferðaræðar milli landa frá 15. nóvember 1975.

II. VIÐAUKI

Gerð.

1.	Nú er deila lögð í gerð skv. 2. mgr. 16. gr. þessa samnings og skal aðili eða aðilar þá tilkynna skrif
stofunni um efnisinnihald gerðarinnar og tilgreina sérstaklega þær greinar samningsins sem deilt er um túlkun eða beitingu á. Skal skrifstofan senda öllum aðilum að samningnum þær upplýsingar sem hún hefur fengið.

2.	Í gerðardómi skulu eiga sæti þrír gerðarmenn. Bæði umkvörtunaraðilinn eða -aðilarnir og hinn aðil
inn eða aðilarnir skulu skipa einn gerðarmann og þeir tveir gerðarmenn sem þannig eru skipaðir skulu síðan koma sér saman um tilnefningu hins þriðja er skal vera forseti gerðardómsins. Hann skal hvorki vera ríkisborgari deiluaðila, eiga aðsetur að jafnaði í landi deiluaðila, vera í starfi hjá deiluaðilum né áð
ur hafa haft afskipti af sama máli í nokkru öðru starfi.

3.	Nú hefur forseti gerðardóms eigi verið tilnefnd
ur innan tveggja mánaða frá því að hinn síðari gerð
armaður var skipaður og skal þá framkvæmdastjóri Efnahagsráðs Evrópu tilnefna hann að ósk annars hvors deiluaðila innan annarra tveggja mánaða.

4.	Nú skipar annar deiluaðili ekki gerðarmann inn
an tveggja mánaða frá því er ósk kemur fram um það og getur þá hinn deiluaðilinn tilkynnt það fram
kvæmdastjóra Efnahagsráðs Evrópu sem tilnefnir formann gerðardómsins innan annarra tveggja mán
aða. Er hann hefur verið tilnefndur skal forseti gerð
ardómsins beina því til þess deiluaðila sem ekki hef
ur skipað gerðarmann að gera það innan tveggja mánaða. Ef hann gerir það ekki innan þess tíma skal forsetinn skýra framkvæmdastjóra Efnahagsráðs Evrópu frá því og skal hann þá skipa gerðarmanninn innan annarra tveggja mánaða.

5.	Gerðardómur skal byggja úrlausn sína á reglum þjóðaréttar og ákvæðum samnings þessa.

6.	Gerðardómur sem komið er á samkvæmt ákvæðum viðauka þessa skal setja sér eigin starfs
reglur.

7.	Úrlausnir gerðardóms, bæði um málsmeðferð og efni máls, skulu kveðnar upp með atkvæðum meiri hluta gerðarmanna.

8.	Gerðardómur getur gert allar viðeigandi ráð
stafanir til að leiða málsatvik í ljós.

9.	Deiluaðilar skulu leitast við að auðvelda störf gerðardómsins og einkum neyta allra ráða sem þeir búa yfir til að:

a)	útvega gerðardóminum öll viðkomandi skjöl, aðstöðu og upplýsingar;

b)	gera honum kleift, ef nauðsyn krefur, að kalla til vitni og sérfræðinga og heyra vitnisburð þeirra.

10.	Aðilarnir og gerðarmennirnir skulu viðhafa trúnað varðandi allar upplýsingar sem þeir taka við í trúnaði við málarekstur gerðardómsins.

11.	Gerðardómurinn getur að ósk annars deiluaðila mælst til þess að gerðar séu nauðsynlegar verndar
ráðstafanir til bráðabirgða.

12.	Komi deiluaðili ekki fyrir gerðardóminn eða haldi ekki fram máli sínu getur hinn deiluaðilinn farið þess á leit við gerðardóminn að hann haldi málarekstrinum áfram og kveði upp úrlausn sína. Útivist aðila eða skortur á vörnum fyrir máli hindrar ekki framgang máls.

13.	Gerðardómur getur fjallað um og skorið úr um gagnkröfur sem beinlínis eiga rætur að rekja til deiluefnisins.

14.	Ákveði gerðardómur ekki annað vegna sérstakra atvika í máli skulu deiluaðilar bera kostnað af störf
um gerðardóms að jöfnu, þ.m.t. þóknun gerðar
manna. Dómurinn skal færa allan kostnað sinn til bókar og láta deiluaðilum í té endanlegt yfirlit um hann.

15.	Sérhverjum aðila að þessum samningi, sem á lagalegra hagsmuna að gæta varðandi deiluefnið og úrlausn í málinu getur haft áhrif á, er heimil meðal
ganga með samþykki gerðardómsins.

16.	Gerðardómur skal kveða upp dóm sinn innan fimm mánaða frá því er hann var skipaður nema hann telji nauðsynlegt að lengja þann frest um tíma sem ekki skyldi vera lengri en fimm mánuðir.

17.	Rökstuðningur skal fylgja dómi gerðardóms. Dómur er endanlegur og bindandi fyrir deiluaðila. Gerðardómurinn skal tilkynna deiluaðilum og skrif
stofunni um dóminn. Skrifstofan sendir fengnar upp
lýsingar til allra aðila að þessum samningi.

18.	Nú kemur upp deila milli aðila um túlkun eða fullnustu á dómi gerðardóms og getur þá deiluaðili vísað henni til þess gerðardóms sem dóminn kvað upp, eða ef hann er ekki tiltækur, til annars gerðar
dóms sem komið er á í því skyni á sama hátt og sá fyrri.

CONVENTION

ON ACCESS TO INFORMATION, PUBLIC PARTICIPATION IN DECISION-MAKING AND ACCESS TO JUSTICE IN ENVIRONMENTAL MATTERS

The Parties to this Convention,

Recalling principle l of the Stockholm Declara
tion on the Human Environment,

Recalling also principle 10 of the Rio Declara
tion on Environment and Development,

Recalling further General Assembly resolutions 37/7 of 28 October 1982 on the World Charter for Nature and 45/94 of 14 December 1990 on the need to ensure a healthy environment for the well-being of individuals,

Recalling the European Charter on Environment and Health adopted at the First European Conference on Environment and Health of the World Health Organization in Frankfurt-am-Main, Germany, on 8 December 1989,

Affirming the need to protect, preserve and im
prove the state of the environment and to ensure sus
tainable and environmentally sound development,

Recognizing that adequate protection of the en
vironment is essential to human well-being and the enjoyment of basic human rights, including the right to life itself,

Recognizing also that every person has the right to live in an environment adequate to his or her health and well-being, and the duty, both individual
ly and in association with others, to protect and im
prove the environment for the benefit of present and future generations,

Considering that, to be able to assert this right and observe this duty, citizens must have access to information, be entitled to participate in decision-
making and have access to justice in environmental matters, and acknowledging in this regard that citiz
ens may need assistance in order to exercise their rights,

Recognizing that, in the field of the environ
ment, improved access to information and public participation in decision-making enhance the quality and the implementation of decisions, contribute to public awareness of environmental issues, give the public the opportunity to express its concerns and enable public authorities to take due account of such concerns,

Aiming thereby to further the accountability of and transparency in decision-making and to strength
en public support for decisions on the environment,

Recognizing the desirability of transparency in all branches of government and inviting legislative bodies to implement the principles of this Conven
tion in their proceedings,

Recognizing also that the public needs to be aware of the procedures for participation in environ
mental decision-making, have free access to them and know how to use them,

Recognizing further the importance of the re
spective roles that individual citizens, non-govern
mental organizations and the private sector can play in environmental protection,

Desiring to promote environmental education to further the understanding of the environment and sustainable development and to encourage wide
spread public awareness of, and participation in, de
cisions affecting the environment and sustainable development,

Noting, in this context, the importance of mak
ing use of the media and of electronic or other, fut
ure forms of communication,

Recognizing the importance of fully integrating environmental considerations in governmental decis
ion-making and the consequent need for public au
thorities to be in possession of accurate, compre
hensive and up-to-date environmental information,

Acknowledging that public authorities hold en
vironmental information in the public interest,

Concerned that effective judicial mechanisms should be accessible to the public, including organiz
ations, so that its legitimate interests are protected and the law is enforced,

Noting the importance of adequate product in
formation being provided to consumers to enable them to make informed environmental choices,

Recognizing the concern of the public about the deliberate release of genetically modified organisms into the environment and the need for increased transparency and greater public participation in de
cision-making in this field,

Convinced that the implementation of this Con
vention will contribute to strengthening democracy in the region of the United Nations Economic Com
mission for Europe (ECE),

Conscious of the role played in this respect by ECE and recalling, inter alia, the ECE Guidelines on Access to Environmental Information and Public Participation in Environmental Decision-making en
dorsed in the Ministerial Declaration adopted at the Third Ministerial Conference "Environment for Eur
ope" in Sofia, Bulgaria, on 25 October 1995,

Bearing in mind the relevant provisions in the Convention on Environmental Impact Assessment in a Transboundary Context, done at Espoo, Finland, on 25 February 1991, and the Convention on the Transboundary Effects of Industrial Accidents and the Convention on the Protection and Use of Trans
boundary Watercourses and International Lakes, both done at Helsinki on 17 March 1992, and other regional conventions,

Conscious that the adoption of this Convention will have contributed to the further strengthening of the "Environment for Europe" process and to the re
sults of the Fourth Ministerial Conference in Aarhus, Denmark, in June 1998,

Have agreed as follows:

Article 1

OBJECTIVE

In order to contribute to the protection of the right of every person of present and future genera
tions to live in an environment adequate to his or her health and well-being, each Party shall guarantee the rights of access to information, public participation in decision-making, and access to justice in environ
mental matters in accordance with the provisions of this Convention.

Article 2

DEFINITIONS

For the purposes of this Convention,

1.	"Party" means, unless the text otherwise indi
cates, a Contracting Party to this Convention;

2.	"Public authority" means:

(a)	Government at national, regional and other lev
el;

(b)	Natural or legal persons performing public ad
ministrative functions under national law, in
cluding specific duties, activities or services in relation to the environment;

(c)	Any other natural or legal persons having public responsibilities or functions, or providing public services, in relation to the environment, under the control of a body or person falling within subparagraphs (a) or (b) above;

(d)	The institutions of any regional economic inte
gration organization referred to in article 17 which is a Party to this Convention.

This definition does not include bodies or institu
tions acting in a judicial or legislative capacity;

3.	"Environmental information" means any infor
mation in written, visual, aural, electronic or any other material form on:

(a)	The state of elements of the environment, such as air and atmosphere, water, soil, land, land
scape and natural sites, biological diversity and its components, including genetically modified organisms, and the interaction among these ele
ments;

(b)	Factors, such as substances, energy, noise and radiation, and activities or measures, including administrative measures, environmental agree
ments, policies, legislation, plans and program
mes, affecting or likely to affect the elements of the environment within the scope of subpara
graph (a) above, and cost-benefit and other eco
nomic analyses and assumptions used in envir
onmental decision-making;

(c)	The state of human health and safety, conditions of human life, cultural sites and built structures, inasmuch as they are or may be affected by the state of the elements of the environment or, through these elements, by the factors, activities or measures referred to in subparagraph (b) above;

4.	"The public" means one or more natural or legal persons, and, in accordance with national legislation or practice, their associations, organizations or groups;

5.	"The public concerned" means the public affect
ed or likely to be affected by, or having an interest in, the environmental decision-making; for the pur
poses of this definition, non-governmental organiza
tions promoting environmental protection and meet
ing any requirements under national law shall be deemed to have an interest.

Article 3

GENERAL PROVISIONS

1.	Each Party shall take the necessary legislative, regulatory and other measures, including measures to achieve compatibility between the provisions im
plementing the information, public participation and access-to-justice provisions in this Convention, as well as proper enforcement measures, to establish and maintain a clear, transparent and consistent framework to implement the provisions of this Con
vention.

2.	Each Party shall endeavour to ensure that offici
als and authorities assist and provide guidance to the public in seeking access to information, in facilita
ting participation in decision-making and in seeking access to justice in environmental matters.

3.	Each Party shall promote environmental educa
tion and environmental awareness among the public, especially on how to obtain access to information, to participate in decision-making and to obtain access to justice in environmental matters.

4.	Each Party shall provide for appropriate recogni
tion of and support to associations, organizations or groups promoting environmental protection and en
sure that its national legal system is consistent with this obligation.

5.	The provisions of this Convention shall not af
fect the right of a Party to maintain or introduce measures providing for broader access to informa
tion, more extensive public participation in decision-
making and wider access to justice in environmental matters than required by this Convention.

6.	This Convention shall not require any deroga
tion from existing rights of access to information, public participation in decision-making and access to justice in environmental matters.

7.	Each Party shall promote the application of the principles of this Convention in international en
vironmental decision-making processes and within the framework of international organizations in mat
ters relating to the environment.

8.	Each Party shall ensure that persons exercising their rights in conformity with the provisions of this Convention shall not be penalized, persecuted or harassed in any way for their involvement. This pro
vision shall not affect the powers of national courts to award reasonable costs in judicial proceedings.

9.	Within the scope of the relevant provisions of this Convention, the public shall have access to in
formation, have the possibility to participate in de
cision-making and have access to justice in environ
mental matters without discrimination as to citizen
ship, nationality or domicile and, in the case of a legal person, without discrimination as to where it has its registered seat or an effective centre of its ac
tivities.

Article 4

ACCESS TO ENVIRONMENTAL INFORMATION

1.	Each Party shall ensure that, subject to the fol
lowing paragraphs of this article, public authorities, in response to a request for environmental informa
tion, make such information available to the public, within the framework of national legislation, includ
ing, where requested and subject to subparagraph (b) below, copies of the actual documentation contain
ing or comprising such information:

(a)	Without an interest having to be stated;

(b)	In the form requested unless:

(i)	It is reasonable for the public authority to make it available in another form, in which case reasons shall be given for making it available in that form; or

(ii)	The information is already publicly avail
able in another form.

2.	The environmental information referred to in paragraph 1 above shall be made available as soon as possible and at the latest within one month after the request has been submitted, unless the volume and the complexity of the information justify an exten
sion of this period up to two months after the re
quest. The applicant shall be informed of any exten
sion and of the reasons justifying it.

3.	A request for environmental information may be refused if:

(a)	The public authority to which the request is ad
dressed does not hold the environmental infor
mation requested;

(b)	The request is manifestly unreasonable or for
mulated in too general a manner; or

(c)	The request concerns material in the course of completion or concerns internal communications of public authorities where such an exemption is provided for in national law or customary prac
tice, taking into account the public interest serv
ed by disclosure.

4.	A request for environmental information may be refused if the disclosure would adversely affect:

(a)	The confidentiality of the proceedings of public authorities, where such confidentiality is pro
vided for under national law;

(b)	International relations, national defence or pub
lic security;

(c)	The course of justice, the ability of a person to receive a fair trial or the ability of a public au
thority to conduct an enquiry of a criminal or disciplinary nature;

(d)	The confidentiality of commercial and industrial information, where such confidentiality is pro
tected by law in order to protect a legitimate economic interest. Within this framework, infor
mation on emissions which is relevant for the protection of the environment shall be disclosed;

(e)	Intellectual property rights;

(f)	The confidentiality of personal data and/or files relating to a natural person where that person has not consented to the disclosure of the infor
mation to the public, where such confidentiality is provided for in national law;

(g)	The interests of a third party which has supplied the information requested without that party be
ing under or capable of being put under a legal obligation to do so, and where that party does not consent to the release of the material; or

(h)	The environment to which the information re
lates, such as the breeding sites of rare species.

The aforementioned grounds for refusal shall be in
terpreted in a restrictive way, taking into account the public interest served by disclosure and taking into account whether the information requested relates to emissions into the environment.

5.	Where a public authority does not hold the en
vironmental information requested, this public au
thority shall, as promptly as possible, inform the ap
plicant of the public authority to which it believes it is possible to apply for the information requested or transfer the request to that authority and inform the applicant accordingly.

6.	Each Party shall ensure that, if information ex
empted from disclosure under paragraphs 3 (c) and 4 above can be separated out without prejudice to the confidentiality of the information exempted, public authorities make available the remainder of the environmental information that has been request
ed.

7.	A refusal of a request shall be in writing if the request was in writing or the applicant so requests. A refusal shall state the reasons for the refusal and give information on access to the review procedure provided for in accordance with article 9. The refusal shall be made as soon as possible and at the latest within one month, unless the complexity of the information justifies an extension of this period up to two months after the request. The applicant shall be informed of any extension and of the reasons justifying it.

8.	Each Party may allow its public authorities to make a charge for supplying information, but such charge shall not exceed a reasonable amount. Public authorities intending to make such a charge for sup
plying information shall make available to applicants a schedule of charges which may be levied, indica
ting the circumstances in which they may be levied or waived and when the supply of information is conditional on the advance payment of such a charge.

Article 5

COLLECTION AND DISSEMINATION OF ENVIRONMENTAL INFORMATION

1.	Each Party shall ensure that:

(a)	Public authorities possess and update environ
mental information which is relevant to their functions;

(b)	Mandatory systems are established so that there is an adequate flow of information to public au
thorities about proposed and existing activities which may significantly affect the environment;

(c)	In the event of any imminent threat to human health or the environment, whether caused by human activities or due to natural causes, all in
formation which could enable the public to take measures to prevent or mitigate harm arising from the threat and is held by a public authority is disseminated immediately and without delay to members of the public who may be affected.

2.	Each Party shall ensure that, within the frame
work of national legislation, the way in which public authorities make environmental information avail
able to the public is transparent and that environ
mental information is effectively accessible, inter alia, by:

(a)	Providing sufficient information to the public about the type and scope of environmental infor
mation held by the relevant public authorities, the basic terms and conditions under which such information is made available and accessible, and the process by which it can be obtained;

(b)	Establishing and maintaining practical arrange
ments, such as:

(i)	Publicly accessible lists, registers or files;

(ii)	Requiring officials to support the public in seeking access to information under this Convention; and

(iii)	The identification of points of contact; and

(c)	Providing access to the environmental infor
mation contained in lists, registers or files as re
ferred to in subparagraph (b) (i) above free of charge.

3.	Each Party shall ensure that environmental in
formation progressively becomes available in elec
tronic databases which are easily accessible to the public through public telecommunications networks. Information accessible in this form should include:

(a)	Reports on the state of the environment, as re
ferred to in paragraph 4 below;

(b)	Texts of legislation on or relating to the environ
ment;

(c)	As appropriate, policies, plans and programmes on or relating to the environment, and environ
mental agreements; and

(d)	Other information, to the extent that the availa
bility of such information in this form would fa
cilitate the application of national law imple
menting this Convention,

provided that such information is already available in electronic form.

4.	Each Party shall, at regular intervals not exceed
ing three or four years, publish and disseminate a na
tional report on the state of the environment, includ
ing information on the quality of the environment and information on pressures on the environment.

5.	Each Party shall take measures within the frame
work of its legislation for the purpose of dissemina
ting, inter alia:

(a)	Legislation and policy documents such as docu
ments on strategies, policies, programmes and action plans relating to the environment, and progress reports on their implementation, pre
pared at various levels of government;

(b)	International treaties, conventions and agree
ments on environmental issues; and

(c)	Other significant international documents on en
vironmental issues, as appropriate.

6.	Each Party shall encourage operators whose ac
tivities have a significant impact on the environment to inform the public regularly of the environmental impact of their activities and products, where appro
priate within the framework of voluntary eco-label
ling or eco-auditing schemes or by other means.

7.	Each Party shall:

(a)	Publish the facts and analyses of facts which it considers relevant and important in framing ma
jor environmental policy proposals;

(b)	Publish, or otherwise make accessible, available explanatory material on its dealings with the public in matters falling within the scope of this Convention; and

(c)	Provide in an appropriate form information on the performance of public functions or the pro
vision of public services relating to the environ
ment by government at all levels.

8.	Each Party shall develop mechanisms with a view to ensuring that sufficient product information is made available to the public in a manner which enables consumers to make informed environmental choices.

9.	Each Party shall take steps to establish progres
sively, taking into account international processes where appropriate, a coherent, nationwide system of pollution inventories or registers on a structured, computerized and publicly accessible database com
piled through standardized reporting. Such a system may include inputs, releases and transfers of a speci
fied range of substances and products, including water, energy and resource use, from a specified range of activities to environmental media and to on-
site and off-site treatment and disposal sites.

10.	Nothing in this article may prejudice the right of Parties to refuse to disclose certain environmental information in accordance with article 4, paragraphs 3 and 4.

Article 6

PUBLIC PARTICIPATION IN DECISIONS ON SPECIFIC ACTIVITIES

1.	Each Party:

(a)	Shall apply the provisions of this article with re
spect to decisions on whether to permit proposed activities listed in annex I;

(b)	Shall, in accordance with its national law, also apply the provisions of this article to decisions on proposed activities not listed in annex I which may have a significant effect on the en
vironment. To this end, Parties shall determine whether such a proposed activity is subject to these provisions; and

(c)	May decide, on a case-by-case basis if so pro
vided under national law, not to apply the pro
visions of this article to proposed activities serv
ing national defence purposes, if that Party deems that such application would have an ad
verse effect on these purposes.

2.	The public concerned shall be informed, either by public notice or individually as appropriate, early in an environmental decision-making procedure, and in an adequate, timely and effective manner, inter alia, of:

(a)	The proposed activity and the application on which a decision will be taken;

(b)	The nature of possible decisions or the draft de
cision;

(c)	The public authority responsible for making the decision;

(d)	The envisaged procedure, including, as and when this information can be provided:

(i)	The commencement of the procedure;

(ii)	The opportunities for the public to partici
pate;

(iii)	The time and venue of any envisaged public hearing;

(iv)	An indication of the public authority from which relevant information can be obtained and where the relevant information has been deposited for examination by the public;

(v)	An indication of the relevant public author
ity or any other official body to which com
ments or questions can be submitted and of the time schedule for transmittal of com
ments or questions; and

(vi)	An indication of what environmental infor
mation relevant to the proposed activity is available; and

(e)	The fact that the activity is subject to a national or transboundary environmental impact assess
ment procedure.

3.	The public participation procedures shall include reasonable time-frames for the different phases, al
lowing sufficient time for informing the public in ac
cordance with paragraph 2 above and for the public to prepare and participate effectively during the en
vironmental decision-making.

4.	Each Party shall provide for early public partici
pation, when all options are open and effective pub
lic participation can take place.

5.	Each Party should, where appropriate, encourage prospective applicants to identify the public con
cerned, to enter into discussions, and to provide in
formation regarding the objectives of their applica
tion before applying for a permit.

6.	Each Party shall require the competent public authorities to give the public concerned access for examination, upon request where so required under national law, free of charge and as soon as it be
comes available, to all information relevant to the decision-making referred to in this article that is available at the time of the public participation pro
cedure, without prejudice to the right of Parties to refuse to disclose certain information in accordance with article 4, paragraphs 3 and 4. The relevant in
formation shall include at least, and without preju
dice to the provisions of article 4:

(a)	A description of the site and the physical and technical characteristics of the proposed ac
tivity, including an estimate of the expected re
sidues and emissions;

(b)	A description of the significant effects of the proposed activity on the environment;

(c)	A description of the measures envisaged to pre
vent and/or reduce the effects, including emis
sions;

(d)	A non-technical summary of the above;

(e)	An outline of the main alternatives studied by the applicant; and

(f)	In accordance with national legislation, the main reports and advice issued to the public authority at the time when the public concerned shall be informed in accordance with paragraph 2 above.

7.	Procedures for public participation shall allow the public to submit, in writing or, as appropriate, at a public hearing or enquiry with the applicant, any comments, information, analyses or opinions that it considers relevant to the proposed activity.

8.	Each Party shall ensure that in the decision due account is taken of the outcome of the public partici
pation.

9.	Each Party shall ensure that, when the decision has been taken by the public authority, the public is promptly informed of the decision in accordance with the appropriate procedures. Each Party shall make accessible to the public the text of the decision along with the reasons and considerations on which the decision is based.

10.	Each Party shall ensure that, when a public au
thority reconsiders or updates the operating condi
tions for an activity referred to in paragraph 1, the provisions of paragraphs 2 to 9 of this article are ap
plied mutatis mutandis, and where appropriate.

11.	Each Party shall, within the framework of its na
tional law, apply, to the extent feasible and appropri
ate, provisions of this article to decisions on whether to permit the deliberate release of genetically modi
fied organisms into the environment.

Article 7

PUBLIC PARTICIPATION CONCERNING PLANS, PROGRAMMES AND POLICIES RELATING TO THE ENVIRONMENT

Each Party shall make appropriate practical and/or other provisions for the public to participate during the preparation of plans and programmes re
lating to the environment, within a transparent and fair framework, having provided the necessary infor
mation to the public. Within this framework, article 6, paragraphs 3, 4 and 8, shall be applied. The public which may participate shall be identified by the relevant public authority, taking into account the ob
jectives of this Convention. To the extent appropri
ate, each Party shall endeavour to provide opportuni
ties for public participation in the preparation of policies relating to the environment.

Article 8

PUBLIC PARTICIPATION DURING THE PREPARATION OF EXECUTIVE

REGULATIONS AND/OR GENERALLY APPLICABLE LEGALLY BINDING

NORMATIVE INSTRUMENTS

Each Party shall strive to promote effective pub
lic participation at an appropriate stage, and while options are still open, during the preparation by pub
lic authorities of executive regulations and other generally applicable legally binding rules that may have a significant effect on the environment. To this end, the following steps should be taken:

(a)	Time-frames sufficient for effective participa
tion should be fixed;

(b)	Draft rules should be published or otherwise made publicly available; and

(c)	The public should be given the opportunity to comment, directly or through representative consultative bodies.

The result of the public participation shall be taken into account as far as possible.

Article 9

ACCESS TO JUSTICE

1.	Each Party shall, within the framework of its na
tional legislation, ensure that any person who con
siders that his or her request for information under article 4 has been ignored, wrongfully refused, whether in part or in full, inadequately answered, or otherwise not dealt with in accordance with the pro
visions of that article, has access to a review proce
dure before a court of law or another independent and impartial body established by law.

In the circumstances where a Party provides for such a review by a court of law, it shall ensure that such a person also has access to an expeditious pro
cedure established by law that is free of charge or in
expensive for reconsideration by a public authority or review by an independent and impartial body other than a court of law.

Final decisions under this paragraph 1 shall be binding on the public authority holding the informa
tion. Reasons shall be stated in writing, at least where access to information is refused under this paragraph.

2.	Each Party shall, within the framework of its na
tional legislation, ensure that members of the public concerned

(a)	Having a sufficient interest

or, alternatively,

(b)	Maintaining impairment of a right, where the administrative procedural law of a Party requires this as a precondition,

have access to a review procedure before a court of law and/or another independent and impartial body established by law, to challenge the substantive and procedural legality of any decision, act or omission subject to the provisions of article 6 and, where so provided for under national law and without preju
dice to paragraph 3 below, of other relevant provisi
ons of this Convention.

What constitutes a sufficient interest and impair
ment of a right shall be determined in accordance with the requirements of national law and consistent
ly with the objective of giving the public concerned wide access to justice within the scope of this Con
vention. To this end, the interest of any non-govern
mental organization meeting the requirements re
ferred to in article 2, paragraph 5, shall be deemed sufficient for the purpose of subparagraph (a) above. Such organizations shall also be deemed to have rights capable of being impaired for the purpose of subparagraph (b) above.

The provisions of this paragraph 2 shall not ex
clude the possibility of a preliminary review proce
dure before an administrative authority and shall not affect the requirement of exhaustion of administra
tive review procedures prior to recourse to judicial review procedures, where such a requirement exists under national law.

3.	In addition and without prejudice to the review procedures referred to in paragraphs 1 and 2 above, each Party shall ensure that, where they meet the cri
teria, if any, laid down in its national law, members of the public have access to administrative or judic
ial procedures to challenge acts and omissions by private persons and public authorities which contra
vene provisions of its national law relating to the en
vironment.

4.	In addition and without prejudice to paragraph 1 above, the procedures referred to in paragraphs 1, 2 and 3 above shall provide adequate and effective remedies, including injunctive relief as appropriate, and be fair, equitable, timely and not prohibitively expensive. Decisions under this article shall be given or recorded in writing. Decisions of courts, and whenever possible of other bodies, shall be publicly accessible.

5.	In order to further the effectiveness of the pro
visions of this article, each Party shall ensure that in
formation is provided to the public on access to ad
ministrative and judicial review procedures and shall consider the establishment of appropriate assistance mechanisms to remove or reduce financial and other barriers to access to justice.

Article 10

MEETING OF THE PARTIES

1.	The first meeting of the Parties shall be con
vened no later than one year after the date of the en
try into force of this Convention. Thereafter, an or
dinary meeting of the Parties shall be held at least once every two years, unless otherwise decided by the Parties, or at the written request of any Party, provided that, within six months of the request being communicated to all Parties by the Executive Secre
tary of the Economic Commission for Europe, the said request is supported by at least one third of the Parties.

2.	At their meetings, the Parties shall keep under continuous review the implementation of this Con
vention on the basis of regular reporting by the Par
ties, and, with this purpose in mind, shall:

(a)	Review the policies for and legal and methodo
logical approaches to access to information, public participation in decision-making and ac
cess to justice in environmental matters, with a view to further improving them;

(b)	Exchange information regarding experience gained in concluding and implementing bilateral and multilateral agreements or other arrange
ments having relevance to the purposes of this Convention and to which one or more of the Parties are a party;

(c)	Seek, where appropriate, the services of relevant ECE bodies and other competent international bodies and specific committees in all aspects pertinent to the achievement of the purposes of this Convention;

(d)	Establish any subsidiary bodies as they deem necessary;

(e)	Prepare, where appropriate, protocols to this Convention;

(f)	Consider and adopt proposals for amendments to this Convention in accordance with the pro
visions of article 14;

(g)	Consider and undertake any additional action that may be required for the achievement of the purposes of this Convention;

(h)	At their first meeting, consider and by consensus adopt rules of procedure for their meetings and the meetings of subsidiary bodies;

(i)	At their first meeting, review their experience in implementing the provisions of article 5, para
graph 9, and consider what steps are necessary to develop further the system referred to in that paragraph, taking into account international pro
cesses and developments, including the elabora
tion of an appropriate instrument concerning pollution release and transfer registers or inven
tories which could be annexed to this Conven
tion.

3.	The Meeting of the Parties may, as necessary, consider establishing financial arrangements on a consensus basis.

4.	The United Nations, its specialized agencies and the International Atomic Energy Agency, as well as any State or regional economic integration organiza
tion entitled under article 17 to sign this Convention but which is not a Party to this Convention, and any intergovernmental organization qualified in the fields to which this Convention relates, shall be en
titled to participate as observers in the meetings of the Parties.

5.	Any non-governmental organization, qualified in the fields to which this Convention relates, which has informed the Executive Secretary of the Eco
nomic Commission for Europe of its wish to be re
presented at a meeting of the Parties shall be entitled to participate as an observer unless at least one third of the Parties present in the meeting raise objections.

6.	For the purposes of paragraphs 4 and 5 above, the rules of procedure referred to in paragraph 2 (h) above shall provide for practical arrangements for the admittance procedure and other relevant terms.

Article 11

RIGHT TO VOTE

1.	Except as provided for in paragraph 2 below, each Party to this Convention shall have one vote.

2.	Regional economic integration organizations, in matters within their competence, shall exercise their right to vote with a number of votes equal to the number of their member States which are Parties to this Convention. Such organizations shall not exer
cise their right to vote if their member States exer
cise theirs, and vice versa.

Article 12

SECRETARIAT

The Executive Secretary of the Economic Com
mission for Europe shall carry out the following sec
retariat functions:

(a)	The convening and preparing of meetings of the Parties;

(b)	The transmission to the Parties of reports and other information received in accordance with the provisions of this Convention; and

(c)	Such other functions as may be determined by the Parties.

Article 13

ANNEXES

The annexes to this Convention shall constitute an integral part thereof.

Article 14

AMENDMENTS TO THE CONVENTION

1.	Any Party may propose amendments to this Convention.

2.	The text of any proposed amendment to this Convention shall be submitted in writing to the Exe
cutive Secretary of the Economic Commission for Europe, who shall communicate it to all Parties at least ninety days before the meeting of the Parties at which it is proposed for adoption.

3.	The Parties shall make every effort to reach agreement on any proposed amendment to this Con
vention by consensus. If all efforts at consensus have been exhausted, and no agreement reached, the amendment shall as a last resort be adopted by a three-fourths majority vote of the Parties present and voting at the meeting.

4.	Amendments to this Convention adopted in ac
cordance with paragraph 3 above shall be communi
cated by the Depositary to all Parties for ratification, approval or acceptance. Amendments to this Con
vention other than those to an annex shall enter into force for Parties having ratified, approved or accept
ed them on the ninetieth day after the receipt by the Depositary of notification of their ratification, ap
proval or acceptance by at least three fourths of these Parties. Thereafter they shall enter into force for any other Party on the ninetieth day after that Party deposits its instrument of ratification, approval or acceptance of the amendments.

5.	Any Party that is unable to approve an amend
ment to an annex to this Convention shall so notify the Depositary in writing within twelve months from the date of the communication of the adoption. The Depositary shall without delay notify all Parties of any such notification received. A Party may at any time substitute an acceptance for its previous notifi
cation and, upon deposit of an instrument of accept
ance with the Depositary, the amendments to such an annex shall become effective for that Party.

6.	On the expiry of twelve months from the date of its communication by the Depositary as provided for in paragraph 4 above an amendment to an annex shall become effective for those Parties which have not submitted a notification to the Depositary in ac
cordance with the provisions of paragraph 5 above, provided that not more than one third of the Parties have submitted such a notification.

7.	For the purposes of this article, "Parties present and voting" means Parties present and casting an af
firmative or negative vote.

Article 15

REVIEW OF COMPLIANCE

The Meeting of the Parties shall establish, on a consensus basis, optional arrangements of a non-
confrontational, non-judicial and consultative nature for reviewing compliance with the provisions of this Convention. These arrangements shall allow for ap
propriate public involvement and may include the option of considering communications from mem
bers of the public on matters related to this Conven
tion.

Article 16

SETTLEMENT OF DISPUTES

1.	If a dispute arises between two or more Parties about the interpretation or application of this Con
vention, they shall seek a solution by negotiation or by any other means of dispute settlement acceptable to the parties to the dispute.

2.	When signing, ratifying, accepting, approving or acceding to this Convention, or at any time there
after, a Party may declare in writing to the Deposit
ary that, for a dispute not resolved in accordance with paragraph 1 above, it accepts one or both of the following means of dispute settlement as compulsory in relation to any Party accepting the same obligation:

(a)	Submission of the dispute to the International Court of Justice;

(b)	Arbitration in accordance with the procedure set out in annex II.

3.	If the parties to the dispute have accepted both means of dispute settlement referred to in paragraph 2 above, the dispute may be submitted only to the International Court of Justice, unless the parties agree otherwise.

Article 17

SIGNATURE

This Convention shall be open for signature at Aarhus (Denmark) on 25 June 1998, and thereafter at United Nations Headquarters in New York until 21 December 1998, by States members of the Econ
omic Commission for Europe as well as States hav
ing consultative status with the Economic Commis
sion for Europe pursuant to paragraphs 8 and 11 of Economic and Social Council resolution 36 (IV) of 28 March 1947, and by regional economic integra
tion organizations constituted by sovereign States members of the Economic Commission for Europe to which their member States have transferred com
petence over matters governed by this Convention, including the competence to enter into treaties in re
spect of these matters.

Article 18

DEPOSITARY

The Secretary-General of the United Nations shall act as the Depositary of this Convention.

Article 19

RATIFICATION, ACCEPTANCE, APPROVAL AND ACCESSION

1.	This Convention shall be subject to ratification, acceptance or approval by signatory States and re
gional economic integration organizations.

2.	This Convention shall be open for accession as from 22 December 1998 by the States and regional economic integration organizations referred to in ar
ticle 17.

3.	Any other State, not referred to in paragraph 2 above, that is a Member of the United Nations may accede to the Convention upon approval by the Meeting of the Parties.

4.	Any organization referred to in article 17 which becomes a Party to this Convention without any of its member States being a Party shall be bound by all the obligations under this Convention. If one or more of such an organization's member States is a Party to this Convention, the organization and its member States shall decide on their respective responsibili
ties for the performance of their obligations under this Convention. In such cases, the organization and the member States shall not be entitled to exercise rights under this Convention concurrently.

5.	In their instruments of ratification, acceptance, approval or accession, the regional economic inte
gration organizations referred to in article 17 shall declare the extent of their competence with respect to the matters governed by this Convention. These organizations shall also inform the Depositary of any substantial modification to the extent of their compe
tence.

Article 20

ENTRY INTO FORCE

1.	This Convention shall enter into force on the ninetieth day after the date of deposit of the six
teenth instrument of ratification, acceptance, approv
al or accession.

2.	For the purposes of paragraph 1 above, any in
strument deposited by a regional economic integra
tion organization shall not be counted as additional to those deposited by States members of such an or
ganization.

3.	For each State or organization referred to in ar
ticle 17 which ratifies, accepts or approves this Con
vention or accedes thereto after the deposit of the sixteenth instrument of ratification, acceptance, ap
proval or accession, the Convention shall enter into force on the ninetieth day after the date of deposit by such State or organization of its instrument of ratifi
cation, acceptance, approval or accession.

Article 21

WITHDRAWAL

At any time after three years from the date on which this Convention has come into force with re
spect to a Party, that Party may withdraw from the Convention by giving written notification to the De
positary. Any such withdrawal shall take effect on the ninetieth day after the date of its receipt by the Depositary.

Article 22

AUTHENTIC TEXTS

The original of this Convention, of which the English, French and Russian texts are equally au
thentic, shall be deposited with the Secretary-Gener
al of the United Nations.

IN WITNESS WHEREOF the undersigned, be
ing duly authorized thereto, have signed this Con
vention.

DONE at Aarhus (Denmark), this twenty-fifth day of June, one thousand nine hundred and ninety-
eight.

Annex I

LIST OF ACTIVITIES REFERRED TO IN ARTICLE 6, PARAGRAPH 1 (a)

1.	Energy sector:

–	Mineral oil and gas refineries;

–	Installations for gasification and liquefaction;

–	Thermal power stations and other combustion installations with a heat input of 50 megawatts (MW) or more;

–	Coke ovens;

–	Nuclear power stations and other nuclear react
ors including the dismantling or decommission
ing of such power stations or reactors1 (except research installations for the production and conversion of fissionable and fertile materials whose maximum power does not exceed 1 kW continuous thermal load);

–	Installations for the reprocessing of irradiated nuclear fuel;

–	Installations designed:

–	For the production or enrichment of nuclear fuel;

–	For the processing of irradiated nuclear fuel or high-level radioactive waste;

–	For the final disposal of irradiated nuclear fuel;

–	Solely for the final disposal of radioactive waste;

–	Solely for the storage (planned for more than 10 years) of irradiated nuclear fuels or radio
active waste in a different site than the pro
duction site.

2.	Production and processing of metals:

–	Metal ore (including sulphide ore) roasting or sintering installations;

–	Installations for the production of pig-iron or steel (primary or secondary fusion) including continuous casting, with a capacity exceeding 2.5 tons per hour;

–	Installations for the processing of ferrous metals:

(i)	Hot-rolling mills with a capacity exceeding 20 tons of crude steel per hour;

(ii)	Smitheries with hammers the energy of which exceeds 50 kilojoules per hammer, where the calorific power used exceeds 20 MW;

(iii)	Application of protective fused metal coats with an input exceeding 2 tons of crude steel per hour;

–	Ferrous metal foundries with a production capa
city exceeding 20 tons per day;

–	Installations:

(i)	For the production of non-ferrous crude metals from ore, concentrates or secondary raw materials by metallurgical, chemical or electrolytic processes;

(ii)	For the smelting, including the alloying, of non-ferrous metals, including recovered products (refining, foundry casting, etc.), with a melting capacity exceeding 4 tons per day for lead and cadmium or 20 tons per day for all other metals;

–	Installations for surface treatment of metals and plastic materials using an electrolytic or chem
ical process where the volume of the treatment vats exceeds 30 m3.

3.	Mineral industry:

–	Installations for the production of cement clink
er in rotary kilns with a production capacity ex
ceeding 500 tons per day or lime in rotary kilns with a production capacity exceeding 50 tons per day or in other furnaces with a production capacity exceeding 50 tons per day;

–	Installations for the production of asbestos and the manufacture of asbestos-based products;

–	Installations for the manufacture of glass includ
ing glass fibre with a melting capacity exceed
ing 20 tons per day;

–	Installations for melting mineral substances in
cluding the production of mineral fibres with a melting capacity exceeding 20 tons per day;

–	Installations for the manufacture of ceramic pro
ducts by firing, in particular roofing tiles, bricks, refractory bricks, tiles, stoneware or porcelain, with a production capacity exceeding 75 tons per day, and/or with a kiln capacity exceeding 4 m3 and with a setting density per kiln exceeding 300 kg/m3.

4.	Chemical industry: Production within the mean
ing of the categories of activities contained in this paragraph means the production on an industrial scale by chemical processing of substances or groups of substances listed in subparagraphs (a) to (g):

(a)	Chemical installations for the production of basic organic chemicals, such as:

(i)	Simple hydrocarbons (linear or cyclic, saturated or unsaturated, aliphatic or aromatic);

(ii)	Oxygen-containing hydrocarbons such as alcohols, aldehydes, ketones, carboxylic acids, esters, acetates, ethers, peroxides, epoxy resins;

(iii)	Sulphurous hydrocarbons;

(iv)	Nitrogenous hydrocarbons such as ami
nes, amides, nitrous compounds, nitro compounds or nitrate compounds, nitriles, cyanates, isocyanates;

(v)	Phosphorus-containing hydrocarbons;

(vi)	Halogenic hydrocarbons;

(vii)	Organometallic compounds;

(viii)	Basic plastic materials (polymers, syn
thetic fibres and cellulose-based fibres);

(ix)	Synthetic rubbers;

(x)	Dyes and pigments;

(xi)	Surface-active agents and surfactants;

(b)	Chemical installations for the production of basic inorganic chemicals, such as:

(i)	Gases, such as ammonia, chlorine or hydrogen chloride, fluorine or hydrogen fluoride, carbon oxides, sulphur com
pounds, nitrogen oxides, hydrogen, sul
phur dioxide, carbonyl chloride;

(ii)	Acids, such as chromic acid, hydrofluoric acid, phosphoric acid, nitric acid, hydro
chloric acid, sulphuric acid, oleum, sul
phurous acids;

(iii)	Bases, such as ammonium hydroxide, po
tassium hydroxide, sodium hydroxide;

(iv)	Salts, such as ammonium chloride, potas
sium chlorate, potassium carbonate, sod
ium carbonate, perborate, silver nitrate;

(v)	Non-metals, metal oxides or other inor
ganic compounds such as calcium car
bide, silicon, silicon carbide;

(c)	Chemical installations for the production of phosphorous-, nitrogen- or potassium-based fer
tilizers (simple or compound fertilizers);

(d)	Chemical installations for the production of basic plant health products and of biocides;

(e)	Installations using a chemical or biological pro
cess for the production of basic pharmaceutical products;

(f)	Chemical installations for the production of ex
plosives;

(g)	Chemical installations in which chemical or bio
logical processing is used for the production of protein feed additives, ferments and other pro
tein substances.

5.	Waste management:

–	Installations for the incineration, recovery, chemical treatment or landfill of hazardous waste;

–	Installations for the incineration of municipal waste with a capacity exceeding 3 tons per hour;

–	Installations for the disposal of non-hazardous waste with a capacity exceeding 50 tons per day;

–	Landfills receiving more than 10 tons per day or with a total capacity exceeding 25,000 tons, excluding landfills of inert waste.

6.	Waste-water treatment plants with a capacity ex
ceeding 150,000 population equivalent.

7.	Industrial plants for the:

(a)	Production of pulp from timber or similar fi
brous materials;

(b)	Production of paper and board with a production capacity exceeding 20 tons per day.

8. (a) Construction of lines for long-distance railway traffic and of airports2 with a basic runway length of 2,100 m or more;

(b)	Construction of motorways and express roads;3

(c)	Construction of a new road of four or more lanes, or realignment and/or widening of an existing road of two lanes or less so as to pro
vide four or more lanes, where such new road, or realigned and/or widened section of road, would be 10 km or more in a continuous length.

9. (a) Inland waterways and ports for inland-
waterway traffic which permit the passage of vessels of over 1,350 tons;

(b)	Trading ports, piers for loading and unloading connected to land and outside ports (excluding ferry piers) which can take vessels of over 1,350 tons.

10.	Groundwater abstraction or artificial ground
water recharge schemes where the annual volume of water abstracted or recharged is equivalent to or ex
ceeds 10 million cubic metres.

11. (a) Works for the transfer of water resources between river basins where this transfer aims at preventing possible shortages of water and where the amount of water transferred exceeds 100 million cubic metres/year.

(b)	In all other cases, works for the transfer of water resources between river basins where the multi
annual average flow of the basin of abstraction exceeds 2,000 million cubic metres/year and where the amount of water transferred exceeds 5 per cent of this flow.

In both cases transfers of piped drinking water are excluded.

12.	Extraction of petroleum and natural gas for com
mercial purposes where the amount extracted ex
ceeds 500 tons/day in the case of petroleum and 500,000 cubic metres/day in the case of gas.

13.	Dams and other installations designed for the holding back or permanent storage of water, where a new or additional amount of water held back or stored exceeds 10 million cubic metres.

14.	Pipelines for the transport of gas, oil or chemic
als with a diameter of more than 800 mm and a length of more than 40 km.

15.	Installations for the intensive rearing of poultry or pigs with more than:

(a)	40,000 places for poultry;

(b)	2,000 places for production pigs (over 30 kg); or

(c)	750 places for sows.

16.	Quarries and opencast mining where the surface of the site exceeds 25 hectares, or peat extraction, where the surface of the site exceeds 150 hectares.

17.	Construction of overhead electrical power lines with a voltage of 220 kV or more and a length of more than 15 km.

18.	Installations for the storage of petroleum, petro
chemical, or chemical products with a capacity of 200,000 tons or more.

19.	Other activities:

–	Plants for the pretreatment (operations such as washing, bleaching, mercerization) or dyeing of fibres or textiles where the treatment capacity exceeds 10 tons per day;

–	Plants for the tanning of hides and skins where the treatment capacity exceeds 12 tons of finish
ed products per day;

(a)	Slaughterhouses with a carcass production capacity greater than 50 tons per day;

(b)	Treatment and processing intended for the production of food products from:

(i)	Animal raw materials (other than milk) with a finished product produc
tion capacity greater than 75 tons per day;

(ii)	Vegetable raw materials with a finished product production capacity greater than 300 tons per day (average value on a quarterly basis);

(c)	Treatment and processing of milk, the quantity of milk received being greater than 200 tons per day (average value on an annual basis);

–	Installations for the disposal or recycling of ani
mal carcasses and animal waste with a treatment capacity exceeding 10 tons per day;

–	Installations for the surface treatment of sub
stances, objects or products using organic sol
vents, in particular for dressing, printing, coat
ing, degreasing, waterproofing, sizing, painting, cleaning or impregnating, with a consumption capacity of more than 150 kg per hour or more than 200 tons per year;

–	Installations for the production of carbon (hard-
burnt coal) or electrographite by means of in
cineration or graphitization.

20.	Any activity not covered by paragraphs 1–19 above where public participation is provided for under an environmental impact assessment proced
ure in accordance with national legislation.

21.	The provision of article 6, paragraph 1 (a) of this Convention, does not apply to any of the above pro
jects undertaken exclusively or mainly for research, development and testing of new methods or products for less than two years unless they would be likely to cause a significant adverse effect on environment or health.

22.	Any change to or extension of activities, where such a change or extension in itself meets the cri
teria/thresholds set out in this annex, shall be subject to article 6, paragraph 1 (a) of this Convention. Any other change or extension of activities shall be sub
ject to article 6, paragraph 1 (b) of this Convention.

Notes

1	Nuclear power stations and other nuclear reactors cease to be such an installation when all nuclear fuel and other radioactively contaminated ele
ments have been removed permanently from the installation site.

2	For the purposes of this Convention, "airport" means an airport which complies with the defini
tion in the 1944 Chicago Convention setting up the International Civil Aviation Organization (An
nex 14).

3	For the purposes of this Convention, "express road" means a road which complies with the defi
nition in the European Agreement on Main Inter
national Traffic Arteries of 15 November 1975.

Annex II

ARBITRATION

1.	In the event of a dispute being submitted for ar
bitration pursuant to article 16, paragraph 2, of this Convention, a party or parties shall notify the secre
tariat of the subject matter of arbitration and indi
cate, in particular, the articles of this Convention whose interpretation or application is at issue. The secretariat shall forward the information received to all Parties to this Convention.

2.	The arbitral tribunal shall consist of three mem
bers. Both the claimant party or parties and the other party or parties to the dispute shall appoint an arbi
trator, and the two arbitrators so appointed shall des
ignate by common agreement the third arbitrator, who shall be the president of the arbitral tribunal. The latter shall not be a national of one of the parties to the dispute, nor have his or her usual place of resi
dence in the territory of one of these parties, nor be employed by any of them, nor have dealt with the case in any other capacity.

3.	If the president of the arbitral tribunal has not been designated within two months of the appoint
ment of the second arbitrator, the Executive Secre
tary of the Economic Commission for Europe shall, at the request of either party to the dispute, designate the president within a further two-month period.

4.	If one of the parties to the dispute does not ap
point an arbitrator within two months of the receipt of the request, the other party may so inform the Executive Secretary of the Economic Commission for Europe, who shall designate the president of the arbitral tribunal within a further two-month period. Upon designation, the president of the arbitral tri
bunal shall request the party which has not appointed an arbitrator to do so within two months. If it fails to do so within that period, the president shall so in
form the Executive Secretary of the Economic Com
mission for Europe, who shall make this appoint
ment within a further two-month period.

5.	The arbitral tribunal shall render its decision in accordance with international law and the provisions of this Convention.

6.	Any arbitral tribunal constituted under the pro
visions set out in this annex shall draw up its own rules of procedure.

7.	The decisions of the arbitral tribunal, both on procedure and on substance, shall be taken by ma
jority vote of its members.

8.	The tribunal may take all appropriate measures to establish the facts.

9.	The parties to the dispute shall facilitate the work of the arbitral tribunal and, in particular, using all means at their disposal, shall:

(a)	Provide it with all relevant documents, facilities and information;

(b)	Enable it, where necessary, to call witnesses or experts and receive their evidence.

10.	The parties and the arbitrators shall protect the confidentiality of any information that they receive in confidence during the proceedings of the arbitral tribunal.

11.	The arbitral tribunal may, at the request of one of the parties, recommend interim measures of pro
tection.

12.	If one of the parties to the dispute does not ap
pear before the arbitral tribunal or fails to defend its case, the other party may request the tribunal to con
tinue the proceedings and to render its final decision. Absence of a party or failure of a party to defend its case shall not constitute a bar to the proceedings.

13.	The arbitral tribunal may hear and determine counter-claims arising directly out of the subject matter of the dispute.

14.	Unless the arbitral tribunal determines otherwise because of the particular circumstances of the case, the expenses of the tribunal, including the remuner
ation of its members, shall be borne by the parties to the dispute in equal shares. The tribunal shall keep a record of all its expenses, and shall furnish a final statement thereof to the parties.

15.	Any Party to this Convention which has an in
terest of a legal nature in the subject matter of the dispute, and which may be affected by a decision in the case, may intervene in the proceedings with the consent of the tribunal.

16.	The arbitral tribunal shall render its award with
in five months of the date on which it is established, unless it finds it necessary to extend the time limit for a period which should not exceed five months.

17.	The award of the arbitral tribunal shall be ac
companied by a statement of reasons. It shall be final and binding upon all parties to the dispute. The award will be transmitted by the arbitral tribunal to the parties to the dispute and to the secretariat. The secretariat will forward the information received to all Parties to this Convention.

18.	Any dispute which may arise between the parties concerning the interpretation or execution of the award may be submitted by either party to the ar
bitral tribunal which made the award or, if the latter cannot be seized thereof, to another tribunal consti
tuted for this purpose in the same manner as the first.