128. löggjafarþing 2002–2003.

Þskj. 3 — 3. mál.

Tillaga til þingsályktunar

um athugun á orsökum fyrir háu matvælaverði á Íslandi samanborið við önnur Norðurlönd og ríki Evrópusambandsins.

Flm.: Rannveig Guðmundsdóttir, Bryndís Hlöðversdóttir, Össur Skarphéðinsson.

Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að leita orsaka fyrir mismunandi matvælaverði á Norðurlöndum og í ríkjum Evrópusambandsins. Í þessu skyni fari fram nákvæmur saman
burður á matvöruframleiðslu og verslunarháttum á Norðurlöndum og í ríkjum Evrópusam
bandsins og þeim skilyrðum sem matvælaframleiðslu og matvöruverslun eru búin í hverju landi fyrir sig. Jafnframt verði sérstaklega leitt í ljós hvort ólík tenging Norðurlanda við Evrópusambandið hafi áhrif á mismunandi þróun matvælaverðs í löndunum.

Niðurstöðum þessarar athugunar skal skila til Alþingis innan sex mánaða frá samþykkt þessarar tillögu.

Greinargerð.

Tvennt vegur þyngst í fjárhagslegri afkomu heimilanna í landinu, annars vegar kostnaður við íbúðarhúsnæði og hins vegar matarkostnaður sem hér er gerður að umtalsefni. Þetta tvennt ræður í raun úrslitum um þau lífsgæði sem almenningi í landinu eru búin.

Hátt matvælaverð hér á landi er staðreynd. Það sýna fyrirliggjandi tölfræðigögn svo að ekki verður um villst. Samanburðurinn er verulega óhagstæður hvort sem litið er til annarra Norðurlanda eða Evrópusambandsins í heild. Nákvæm greining á orsökum þessa liggur ekki fyrir en slíkt er forsenda þess að málefnaleg umræða geti farið fram um leiðir til að draga úr þessum mun eða eyða honum, en slíkt er stórkostlegt hagsmunamál fyrir almenning.

Þróun vísitalna neysluverðs á Norðurlöndum.

Með fyrirspurn til ráðherra Hagstofu Íslands á síðasta þingi óskaði fyrsti flutningsmaður þessarar tillögu upplýsinga um þróun matvöruverðs á Norðurlöndum. Spurt var hvernig verðlagsvísitala matvæla, í fyrsta lagi grænmetis, í öðru lagi landbúnaðarafurða og þriðja lagi allra matvæla, hefði þróast á Norðurlöndunum á árunum 1990–2000 sundurliðað eftir árum og á tímabilinu í heild. Í svari ráðherra voru eftirfarandi töflur settar fram en þær sýna þróun vísitalnanna á umræddu tímabili en upplýsingum fyrir árið 2001 hefur verið bætt við:

Tafla 1. Vísitölur fyrir matvæli á Norðurlöndum, 1990–2001 (1996=100).

1990	1991	1992	1993	1994	1995	1996	1997	1998	1999	2000	2001
Danmörk	90 ,7	91 ,3	92 ,8	92 ,6	95 ,3	98 ,2	100 ,0	103 ,4	104 ,8	104 ,8	106 ,4	110 ,6
Finnland	103 ,0	107 ,1	108 ,0	107 ,8	107 ,9	101 ,9	100 ,0	101 ,5	103 ,2	102 ,8	103 ,9	108 ,4
Svíþjóð	103 ,3	108 ,0	102 ,5	103 ,2	105 ,0	106 ,5	100 ,0	101 ,0	102 ,4	103 ,8	104 ,0	107 ,4
Noregur	93 ,8	96 ,0	97 ,1	96 ,0	98 ,2	99 ,3	100 ,0	103 ,1	108 ,0	111 ,1	113 ,3	111 ,3
Ísland	90 ,4	92 ,9	94 ,2	96 ,3	94 ,1	96 ,8	100 ,0	102 ,9	105 ,7	109 ,2	113 ,7	121 ,5
Tafla 2. Vísitölur fyrir grænmeti á Norðurlöndum, 1990–2001 (1996=100).

1990	1991	1992	1993	1994	1995	1996	1997	1998	1999	2000	2001
Danmörk	87 ,1	90 ,6	91 ,5	91 ,8	96 ,2	100 ,9	100 ,0	97 ,2	96 ,3	93 ,8	87 ,6	86 ,4
Finnland	112 ,9	116 ,2	116 ,0	121 ,1	112 ,9	101 ,1	100 ,0	99 ,9	106 ,5	106 ,3	105 ,4	109 ,6
Svíþjóð	96 ,8	103 ,1	95 ,2	99 ,1	106 ,7	111 ,1	100 ,0	98 ,0	101 ,2	108 ,5	103 ,3	111 ,7
Noregur	85 ,1	85 ,6	87 ,0	85 ,2	93 ,9	100 ,2	100 ,0	99 ,9	108 ,7	112 ,3	116 ,8	111 ,8
Ísland	78 ,9	75 ,6	72 ,4	89 ,1	82 ,9	91 ,2	100 ,0	103 ,7	108 ,1	111 ,2	115 ,0	117 ,1

Tafla 3. Vísitölur fyrir landbúnaðarvörur á Norðurlöndum, 1990–2001 (1996=100).

1990	1991	1992	1993	1994	1995	1996	1997	1998	1999	2000	2001
Danmörk	95 ,1	94 ,0	95 ,0	94 ,5	95 ,7	98 ,2	100 ,0	103 ,2	102 ,8	102 ,3	103 ,3	107 ,1
Finnland	114 ,1	117 ,4	116 ,7	115 ,9	114 ,9	102 ,7	100 ,0	100 ,0	101 ,1	100 ,3	101 ,4	107 ,3
Svíþjóð	107 ,8	112 ,2	105 ,8	106 ,3	107 ,9	107 ,0	100 ,0	100 ,0	100 ,5	102 ,2	102 ,2	107 ,4
Noregur	98 ,3	99 ,9	101 ,1	99 ,1	99 ,2	99 ,2	100 ,0	103 ,1	107 ,6	110 ,1	111 ,7	108 ,4
Ísland	95 ,4	127 ,7	101 ,0	99 ,5	95 ,7	96 ,6	100 ,0	101 ,8	105 ,7	108 ,5	112 ,3	117 ,1

Úr framangreindum töflum má lesa að matvælaverð hefur stigið mun hraðar hér á landi síðustu fimm árin – frá árinu 1996 þegar vísitölur landanna voru settar á hundrað – en á öðrum Norðurlöndum. Noregur fylgir okkur þó fast á eftir framan af en á árinu 2001 virðist skilja verulega á milli.

Samanburður á vísitölum landanna segir þó aðeins hálfa söguna þar sem þær sýna aðeins verðbreytingar innan lands í hverju ríki fyrir sig og af þeim verður því ekkert ráðið um mun á verðlagi milli ríkjanna.

Samanburður matvælaverðs á Norðurlöndum og í Evrópusambandinu.

Í júní á síðasta ári gaf norska hagstofan (Statistisk sentralbyrå) út athyglisverða skýrslu um verðlag á matvælum á Norðurlöndum og í Þýskalandi og Evrópusambandinu á árunum 1994–2000 (Rapporter 2001/20). Niðurstöður skýrslunnar eru sláandi þegar matvælaverð á Íslandi er borið saman við matvælaverð á Norðurlöndum og í Þýskalandi annars vegar og hins vegar við meðaltalsverð matvæla í Evrópusambandsríkjunum.

Í skýrslunni er að finna verðsamanburð á milli ýmissa matvælaflokka. Við samanburðinn er farin sú leið að fundið er út meðaltalsverð hvers matvælaflokks í Evrópusambands
ríkjunum og því gefið gildið 100. Ef verð matvæla í tilteknum flokki hér á landi mælist t.d. 120 þýðir það að verðið hér er 20% hærra en meðaltalið í Evrópusambandsríkjunum. Verður nú gerð grein fyrir helstu niðurstöðum skýrslunnar.

Hæsta matvælaverðið á Íslandi og í Noregi.

Samkvæmt niðurstöðum norsku hagstofunnar var matvælaverð hér á landi á árinu 2000 69% hærra en í umræddum Evrópusambandsríkjum. Í Noregi var matvælaverð 62% hærra en í Evrópusambandsríkjunum. Önnur Norðurlönd eru einnig með nokkru hærra verð en lægsta matvælaverð á Norðurlöndum reyndist vera í Finnlandi. Í Þýskalandi var matvælaverð rétt yfir meðaltalsverði í Evrópusambandslöndunum fimmtán, sbr. töflur hér á eftir.

Tafla 4.

Verðlagsvísitölur fyrir matvörur á Norðurlöndunum og Þýskalandi 1994–20001. ESB15=100.

Danmörk	Finnland	Ísland	Noregur	Svíþjóð	Þýskaland
1994	136	132	136	137	125	110
1995	136	120	129	139	121	110
1996	134	112	126	139	119	105
1997	138	110	129	148	115	103
1998	129	110	145	151	118	106
1999	129	110	154	157	121	105
2000	129	110	169	162	125	10
1 Tölurnar fyrir árin 1999 og 2000 eru framreiknaðar af norsku hagstofunni út frá tölum ársins 1998.

Inni í þessum útreikningum er verð allra flokka matvæla. Áberandi er hversu mjög munurinn eykst á árunum 1997–2000. Þetta endurspeglast jafnframt þegar þróun verðlags í einstökum vöruflokkum er skoðað.

Einstakir matvælaflokkar.

Fróðlegt er að skoða verðmun milli landanna eftir einstökum matvælaflokkum. Það sama virðist vera upp á teningnum þegar einstakir flokkar eru skoðaðir, þá sést að verulega byrjar að halla á Ísland á árabilinu 1997–2000.

Brauð, kornvörur o.fl.

Tafla 5.

Verðlagsvísitölur fyrir brauð, kornvörur o.fl. á Norðurlöndunum og í Þýskalandi 1994–20001. ESB15=100.

Danmörk	Finnland	Ísland	Noregur	Svíþjóð	Þýskaland
1994	138	152	122	128	124	116
1995	136	137	127	135	131	112
1996	135	129	124	133	131	109
1997	132	127	135	134	125	106
1998	138	125	157	154	130	110
1999	141	125	167	160	134	110
2000	142	126	180	165	141	109
1 Tölurnar fyrir árin 1999 og 2000 eru framreiknaðar af norsku hagstofunni út frá tölum ársins 1998.

Þessum flokki matvæla tilheyrir ekki aðeins brauð og þess háttar heldur jafnframt grjón, pastavörur, frosnar pitsur, morgunkorn o.fl. Í ljós kemur að í þessum flokki matvæla var verð hér á landi 80% hærra en að meðaltali í Evrópusambandsríkjunum árið 2000. Athyglisvert er að hér er um vörur að ræða sem að langmestu leyti er fluttar inn til landsins og sérstakar innflutningshömlur eru engar og er m.a. af þeim sökum erfitt að átta sig á gífurlegum verðmun sem hér er þótt vafalaust megi skýra hluta hans með vísan til flutningskostnaðar, óhagkvæmni stærðarinnar í magninnkaupum og þess háttar.

Kjötvörur.

Tafla 6.

Verðlagsvísitölur fyrir kjötvörur á Norðurlöndunum og í Þýskalandi 1994–20001. ESB15=100.

Danmörk	Finnland	Ísland	Noregur	Svíþjóð	Þýskaland
1994	130	133	144	141	132	114
1995	138	119	156	144	125	116
1996	140	106	149	152	120	109
1997	149	98	147	161	111	108
1998	132	100	154	160	112	117
1999	133	99	165	169	113	116
2000	136	99	174	171	118	114
1 Tölurnar fyrir árin 1999 og 2000 eru framreiknaðar af norsku hagstofunni út frá tölum ársins 1998.

Kjötvörur voru 74% dýrari á Íslandi árið 2000 en í Evrópusambandsríkjunum fimmtán. Noregur fylgir okkur fast á eftir og þá Danmörk með 36% hærra verð. Ætla má að ástæður þessa liggi fyrst og fremst í háum framleiðslukostnaði á kjöti hér á landi og innflutnings
hömlum.

Sjávarafurðir.

Tafla 7.

Verðlagsvísitölur fyrir sjávarafurðir á Norðurlöndunum og í Þýskalandi 1994–20001. ESB15=100.

Danmörk	Finnland	Ísland	Noregur	Svíþjóð	Þýskaland
1994	123	93	80	109	103	112
1995	134	93	87	111	101	127
1996	131	84	83	109	100	121
1997	132	78	84	110	97	118
1998	110	83	87	109	107	114
1999	111	85	97	115	109	114
2000	112	84	112	119	111	112
1 Tölurnar fyrir árin 1999 og 2000 eru framreiknaðar af norsku hagstofunni út frá tölum ársins 1998.

Á árinu 2000 voru sjávarafurðir 12% dýrari hér á landi en í Evrópusambandslöndunum fimmtán. Í þessum flokki kemur Ísland einna skást út. Á hitt er þó að líta að Íslendingar eru fiskveiðiþjóð og sjávarafurðir langmesta útflutningsafurð þjóðarinnar. Spyrja má hvort eðlilegt sé að fiskur sem veiddur er hér við land og fluttur til Evrópulanda sé ódýrari út úr búð þar en ef hann væri seldur beint til neytenda hér á landi. Eiga íslenskir neytendur í svo harðri samkeppni við útflutninginn að smásöluverð á sjávarafurðum hækki langt fram yfir það sem getur talist eðlilegt, að teknu tilliti til kostnaðar við veiðarnar o.fl.?

Mjólkurvörur og egg.

Tafla 8.

Verðlagsvísitölur fyrir mjólkurvörur og egg á Norðurlöndunum og í Þýskalandi 1994–20001. ESB15=100.

Danmörk	Finnland	Ísland	Noregur	Svíþjóð	Þýskaland
1994	115	111	135	143	112	94
1995	121	107	126	147	109	94
1996	117	101	122	145	111	89
1997	123	102	131	162	111	85
1998	104	104	144	155	108	87
1999	106	105	154	160	111	86
2000	107	106	172	164	116	85
1 Tölurnar fyrir árin 1999 og 2000 eru framreiknaðar af norsku hagstofunni út frá tölum ársins 1998.

Í þessum flokki eiga heima allar mjólkurafurðir, að frátöldu smjöri, og jafnframt egg. Verð matvæla í þessum flokki var 72% hærra hér á landi en í Evrópusambandsríkjunum fimmtán á árinu 2000. Eflaust má rekja þennan mikla mun til mikils framleiðslukostnaðar hér á landi og innflutningshamla.

Smjör og matarolía.

Tafla 9.

Verðlagsvísitölur fyrir smjör og matarolíu á Norðurlöndunum og í Þýskalandi 1994– 20001. ESB15=100.

Danmörk	Finnland	Ísland	Noregur	Svíþjóð	Þýskaland
1994	113	173	123	128	134	106
1995	116	129	105	131	122	104
1996	112	113	93	124	117	96
1997	125	121	104	145	124	99
1998	133	121	131	145	125	110
1999	133	123	144	151	129	106
2000	135	124	158	158	134	104
1 Tölurnar fyrir árin 1999 og 2000 eru framreiknaðar af norsku hagstofunni út frá tölum ársins 1998.

Í þessum flokki matvæla deilir Ísland hæsta verðinu með Noregi en í þessum tveimur löndum var verðið 58% hærra en í Evrópusambandslöndunum fimmtán.

Ávextir og grænmeti.

Tafla 10.

Verðlagsvísitölur fyrir ávexti og grænmeti á Norðurlöndunum og í Þýskalandi 1994– 20001. ESB15=100.

Danmörk	Finnland	Ísland	Noregur	Svíþjóð	Þýskaland
1994	163	131	138	135	130	122
1995	155	124	130	144	131	114
1996	154	119	133	144	126	112
1997	149	118	134	150	118	110
1998	134	114	160	150	124	107
1999	131	112	168	156	131	105
2000	123	111	187	164	131	104
1 Tölurnar fyrir árin 1999 og 2000 eru framreiknaðar af norsku hagstofunni út frá tölum ársins 1998.

Undir þennan flokk falla einnig kartöflur o.fl. Verðlag reyndist 87% hærra hér á landi en í Evrópusambandslöndunum og er þetta mesti munur sem mældist. Ýmislegt hefur gerst í þessum málum síðan þessar tölur voru fengnar og má gera ráð fyrir að munurinn hafi minnkað eitthvað. Hér má gera ráð fyrir að sömu þættir og áður hafa verið tilgreindir hafi mest áhrif, þ.e. mikill framleiðslukostnaður hér á landi og háir verndartollar.

Aðrar matvörur.

Tafla 11.

Verðlagsvísitölur fyrir aðrar matvörur" á Norðurlöndunum og í Þýskalandi 1994– 20001. ESB15=100.

Danmörk	Finnland	Ísland	Noregur	Svíþjóð	Þýskaland
1994	153	144	164	146	133	105
1995	138	125	120	134	117	105
1996	132	118	117	134	117	102
1997	135	123	121	143	117	98
1998	139	126	136	151	125	95
1999	139	123	143	157	124	95
2000	140	124	157	165	129	93
1 Tölurnar fyrir árin 1999 og 2000 eru framreiknaðar af norsku hagstofunni út frá tölum ársins 1998.

Í þennan flokk fara þau matvæli sem ekki falla undir aðra flokka, svo sem sykur, sælgæti, kaffi, te o.fl. Hæsta verðið reyndist vera í Noregi árið 2000. Þar var það 65% hærra en í Evrópusambandslöndunum fimmtán. Næst kemur Ísland með 57% hærra verð og þá Dan
mörk með 40% hærra verð. Sama gildir um þennan flokk og flokkinn sem nefndur var brauð, kornvörur o.fl.", sbr. töflu 5, að engar sérstakar innflutningshömlur eru lagðar á til að vernda innlenda framleiðslu enda er hún lítil og engin í mörgum tilvikum. Því er erfitt að skilja hinn gífurlega verðmun.

Hverjar eru orsakir mismunandi matvælaverðs á Norðurlöndum?

Í áðurgreindri fyrirspurn til ráðherra Hagstofu Íslands var þess jafnframt óskað að ef í ljós kæmu veruleg frávik í þróun vísitalna matvælaverðs milli landanna yrði tilgreint hverjar ástæður væru helst taldar liggja þar að baki. Sérstaklega var óskað eftir mati á því hvort skýringa væri að leita í mismunandi tengslum landanna við Evrópusambandið, mismunandi framleiðslu- og verslunarháttum eða sérstökum verndaraðgerðum í þágu innlendrar fram
leiðslu.

Eins og reifað hefur verið hér að framan kom fram í svari ráðherra að vísitölur fyrir matvæli höfðu hækkað langmest á Íslandi og í Noregi á tímabilinu, þ.e. í löndunum tveimur sem standa utan Evrópusambandsins. Ekki var talið unnt samkvæmt svarinu að ráðast í ná
kvæman samanburð á matvöruframleiðslu og verslunarháttum á Norðurlöndum né þeim skilyrðum sem þessum greinum er búin í hverju landi fyrir sig. Ekki þótti heldur gerlegt að leggja mat á það hvort skýringa væri að leita í mismunandi tengslum ríkjanna við Evrópu
sambandið. Taldi ráðherra að ekki lægi fyrir greining á handbærum tölfræðigögnum um verðlagsþróun sem skýrt gæti mismunandi þróun þeirra vísitalna sem vísað er til í svarinu. Ráðuneytið benti þó á að mismunandi hlutfall virðisaukaskatts hefði áhrif á verðmælingar í löndunum.

Samfylkingin telur það eitt brýnasta hagsmunamál heimilanna í landinu að þau búi við áþekkt matvælaverð og gerist í nágrannalöndunum og því leggja flutningsmenn til að bætt verði úr þeim þekkingarskorti sem fyrrgreint svar ráðherra afhjúpar og fengnar verði upp
lýsingar um orsakir mismunandi matvælaverðs í löndunum. Í þessu skyni er nauðsynlegt að fram fari nákvæmur samanburður á matvöruframleiðslu og verslunarháttum á Norðurlöndum og þeim skilyrðum sem matvælaframleiðslu og matvöruverslun eru búin í hverju landi fyrir sig. Jafnframt verður ekki undan því vikist að kanna sérstaklega hvort ólík tenging Norður
landa við Evrópusambandið hafi áhrif á mismunandi þróun matvælaverðs í löndunum. Sú staðreynd að matvælaverð er hæst á Íslandi og í Noregi svo tugum prósenta skiptir bendir til að svo sé.

Ljóst er að tillaga þessi felur í sér mikla vinnu. Hins vegar er brýnt að henni verði lokið sem allra fyrst og því er lagt til að niðurstöður skuli liggja fyrir innan sex mánaða frá því að tillagan verður samþykkt af Alþingi. Það er jafnframt trú flutningsmanna þessarar tillögu að málið fái skjóta meðferð á Alþingi enda um að ræða eitt mikilvægasta hagsmunamál íslenskra neytenda og almennings alls.