130. löggjafarþing 2003–2004.

Þskj. 1191 — 530. mál.

Svar

menntamálaráðherra við fyrirspurn Ásgeirs Friðgeirssonar um fjárveitingar til rannsókna
stofnana.

Fyrirspurnin hljóðar svo:

Hversu mikið fé var veitt úr opinberum sjóðum á vegum menntamálaráðuneytis til vísinda, rannsókna og þróunarstarfs eftirtalinna stofnana árin 2001, 2002 og 2003 og úr hvaða sjóð
um rann féð, hver ákvað fjárveitingarnar og á hvaða forsendum:

Háskóla Íslands,

Félagsvísindastofnunar Háskólans,

Guðfræðistofnunar Háskólans,

Bókmenntafræðistofnunar Háskólans,

Heimspekistofnunar Háskólans,

Íslenskrar málstöðvar,

Málvísindastofnunar Háskólans,

Sagnfræðistofnunar Háskólans,

Stofnunar Sigurðar Nordals,

Orðabókar Háskólans,

Stofnunar í erlendum tungumálum,

Stofnunar Árna Magnússonar,

Hugvísindastofnunar Háskólans,

Lagastofnunar Háskólans,

Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði,

Rannsóknastofu í heilbrigðisfræði,

Rannsóknastofu í líffærafræði,

Lífeðlisfræðistofnunar Háskólans,

Rannsóknastofu í meinafræði,

Tilraunastöðvar Háskólans í meinafræði að Keldum,

Raunvísindastofnunar Háskólans,

Líffræðistofnunar Háskólans,

Rannsóknaseturs Vestmannaeyja,

Verkfræðistofnunar Háskólans,

Viðskiptafræðistofnunar Háskólans,

Landsbókasafns Íslands – Háskólabókasafns,

Rannsóknaþjónustu Háskólans,

Sjávarútvegsstofnunar Háskólans,

Rannsóknastofu í kvennafræðum,

Alþjóðamálastofnunar Háskólans,

Umhverfisstofnunar Háskólans,

Háskólans á Akureyri,

Kennaraháskóla Íslands,

Tækniháskóla Íslands,

Listaháskóla Íslands,

Viðskiptaháskólans á Bifröst,

Háskólans í Reykjavík,

Námsmatsstofnunar,

Þjóðminjasafns Íslands,

Norrænu eldfjallastöðvarinnar,

Listasafns Íslands?

Á árunum 2001–2003 fór opinbert fé til þeirra þátta sem spurt er um í gegnum sjóði Rann
sóknarráðs Íslands, RANNÍS. Ráðið starfaði samkvæmt lögum nr. 6/1994 sem sjálfstæð stofnun sem heyrði undir ráðuneytið. Hlutverk þess var að treysta stoðir íslenskrar menningar og atvinnulífs með því að stuðla að markvissu vísindastarfi, tækniþróun og nýsköpun. Ráðið mótaði úthlutunarstefnu og veitti styrki úr sjóðum í vörslu þess, en ákvarðanir ráðsins voru ekki kæranlegar til menntamálaráðneytisins. Fjárveitingar til sjóðanna voru ákveðnar á fjár
lögum hverju sinni.

Sjóðir í vörslu og umsýslu Rannsóknarráðs Íslands á þessu tímabili voru:

1.	Vísindasjóður. Úthlutað var að fengnum tillögum sérstakrar úthlutunarnefndar eftir umfjöllun fagráða á fjórum sviðum vísinda.

2.	Tæknisjóður. Úthlutað að fengnum tillögum sérstakrar nefndar eftir umfjöllun fagráða á þremur sviðum hagnýtra rannsókna og tækni.

3.	Bygginga- og tækjasjóður. Úthlutað að fengnum tillögum undirnefndar ráðsins eftir umfjöllun formanna fagráða Vísindasjóðs og Tæknisjóðs með hliðsjón af faglegum kröfum sjóðanna og frammistöðu og rannsóknavirkni umsækjenda.

4.	Markáætlun um rannsóknir á sviði upplýsingatækni og umhverfismála 1998–2004. Útlutun ákveðin að fengnum tillögum sérstakrar úthlutunarnefndar eftir umfjöllun tveggja fagráða á þessum sviðum.

5.	Rannsóknanámssjóður sem starfar undir sérstakri stjórn skipaðri af menntamála
ráðherra. Úthlutað af stjórninni á grundvelli faglegs mats og umsagna frá vísindanefnd
um eða fagaðilum viðkomandi háskóla.

6.	Launasjóður fræðirithöfunda sem starfar undir sérstakri stjórn skipaðri af menntmála
ráðherra. Úthlutað af stjórninni á grundvelli faglegs mats.

Um starfshætti og matsforsendur við undirbúning að úhlutunum fyrir þessa sjóði vísast til ítarlegra ársskýrslna Rannsóknarráðs Íslands, síðast fyrir árið 2002, en þær eru aðgengi
legar á vef RANNÍS, rannis.is.

Fyrirspurnin nær fyrst og fremst til styrkveitinga fjögurra fyrst töldu sjóðanna til tiltekinna stofnana. Greiðslur úr Rannsóknanámssjóði og Launasjóði fræðirithöfunda fara allar til einstaklinga og eru því ekki tilteknar hér. Verkefnastyrkir og tækjastyrkir fara í ýmsum til
vikum á reikning einstakra stofnana. Það ber hins vegar að athuga að styrkir eru alla jafna ekki veittir ákveðnum stofnunum heldur einstaklingum eða hópum sem undir stjórn verk
efnisstjóra skipta fjármagninu niður á einstaka verkþætti. Fyrsti umsækjandi eða vinnustaður hans er ávallt skráður fyrir allri fjárhæðinni í kerfinu, jafnvel þótt aðrir aðilar kunni að fá hluta hennar. Kerfið sem Rannsóknamiðstöð Íslands notar getur því ekki svarað með beinum hætti fyrirspurn þessari í þeim anda sem spurt er. Ef aðilar sem fyrirspyrjandi nefnir eru annar eða þriðji umsækjandi þá koma þeir ekki fram á listanum, þótt þeir fái hluta greiðsln
anna. Hins vegar væri hægt að svara því hvert styrkirnir voru greiddir og hver annast bók
haldið fyrir hvert verkefni. Meiri hluti allra verkefna fólu í sér samvinnu tveggja eða fleiri aðila sem ýmist störfuðu við háskólastofnanir, rannsóknastofnanir eða fyrirtæki. Svarið felur þess vegna ekki í sér nákvæmar upplýsingar um endanlegan viðtakanda fjármunanna. Þetta ber að hafa í huga við túlkun talnanna.

Fyrir tvo fyrst töldu sjóðina, sem störfuðu í samræmi við ákvæði laga nr. 61/1994 um Rannsóknarráð Íslands, var sett á fót sérstök úthlutunarstjórn sem skipuð var af Rannsóknar
ráði Íslands til þriggja ára í senn. Rannsóknarráð valdi jafnframt einstaklinga til setu í fagráð
um sem höfðu það hlutverk að meta umsóknir sem auglýst var eftir ár hvert. Einstaklingar sem sátu í fagráðum áttu ekki sæti í úthlutunarstjórnum. Þetta var gert til að auka trúverðug
leika aðferðarinnar við að velja á milli umsókna. Rannsóknarráð fékk tillögur úthlutunar
nefnda til ákvörðunar. Ráðið samþykkti tillögurnar en gaf umsækjendum kost á að kæra af
greiðslur ef þeir gætu sýnt fram á að þær byggðust ekki á málaefnalegum forsendum. Rann
sóknarráð gat þá úrskurðað um styrkveitingar að nýju. Ekki var hægt að skjóta þeirri niður
stöðu til ráðherra.

Rannsóknarráð Íslands markaði á þessum árum úthlutunarstefnu sjóðanna og setti úthlut
unarreglur. Viðmiðanir fyrir styrkveitingum voru birtar í auglýsingum eftir styrkjum og í leiðbeiningum sem unnar voru af skrifstofu ráðsins undir stjórn þesss. Viðmiðanir Vísinda
sjóðs voru einkum hefðbundnar viðmiðanir vísindasamfélagsins þar sem lögð var áhersla á fagleg gæði, reynslu umsækjenda, vísindalegt nýnæmi og sambærileg atriði. Jafningjamati var undantekningarlaust beitt í umfjöllun um umsóknir. Ef þurfa þótti voru fleiri sérfræðingar kallaðir til, innlendir og erlendir. Hjá Tæknisjóði var auk hefðbundinna vísindalegra við
miðana og jafningjamats, með áherslu á vísindaleg gæði, reynslu umsækjenda, o.s.frv., lögð áhersla á að meta nýnæmi í verkefnum sem sótt var um styrki til, gagnsemi fyrir atvinnulíf og líkur á hagnýtingu o.fl. Við ferli styrkveitinga hefur í veigamiklum atriðum verið byggt á erlendum fyrirmyndum sem lagaðar hafa verið að hérlendum aðstæðum. Gerður var samn
ingur um sérhverja styrkveitingu og í þeim voru mælistikur sem styrkþegar skyldu ná áður en til greiðslu á styrkhlutum kæmi. Oftar en ekki var um samfjármögnun verkefna að ræða þannig að styrkur sjóða í vörslu Rannsóknarráðs Íslands nýttist mjög til að laða fram framlög frá öðrum aðilum, stofnunum, háskólum, fyrirtækjum og öðrum sjóðum, innlendum og erlendum.Veittir voru ýmis konar styrkir, m.a. hefðbundnir verkefnastyrkir, rannsóknastöðu
styrkir, forverkefnisstyrkir, styrkir til að undirbúa umsóknir um erlenda styrki, ofl. Styrk
tímabil var allt að þremur árum, eftir eðli verkefna og með fyrirvara um fjárveitingar Alþing
is. Öllum verkefnum lauk/lýkur með lokaskýrslu.

Starfsemi Bygginga- og tækjasjóðs byggðist mjög á starfsemi Vísindasjóðs og Tæknisjóðs og hafði sömu viðmið um gæði og skilvirkni verkefna til hliðsjónar eftir því sem tök voru á og tækjakaup tengdust verkefnum sem farið höfðu í gegnum mat fagráða. Formenn fagráða mátu allar umsóknir Bygginga- og tækjasjóðs með hliðsjón af þessu, en undirnefnd ráðsins gerði tillögu um úthlutanir. Í undirnefnd sátu alla jafna fulltrúar atvinnulífs í Rannsóknarráði og einstaklingar sem ekki höfðu hagsmuna að gæta í neinum opinberum stofnunum.

Með bréfi menntamálaráðherra til Rannsóknarráðs Íslands á árinu 1998 var ráðinu falið að skilgreina sérstaka markvissa rannsóknaráætlun á sviði upplýsingatækni og umhverfis
rannsókna. Starfshópar skilgreindu markmið áætlunarinnar og gerðu tillögu um úthlutunar
stefnu og áherslur sem Rannsóknarráð fjallaði um og lagði fyrir ráðherra. Ríkisstjórnin sam
þykkti tillögur ráðherra árið 1999 um fimm ára áætlun sem lýkur í ár og skyldi verja um 580 millj. kr til áætlunarinnar á tímabilinu. Samþykkt ríkisstjórnarinnar fól í sér forgangsröðun og skiptingu fjármuna á einstök áherslusvið. Fyrir markáætlun var valin sérstök fram
kvæmdanefnd, skipuð fulltrúum úr Rannsóknarráði Íslands. Sérstök fagráð gegndu sambæri
legu hlutverki í að meta gæði umsókna um styrki í markáætlun og fyrir hina sjóðina. Vinnu
brögð voru hin sömu og hjá Tæknisjóði og Vísindasjóði. Einnig hér var leitað samfjármögn
unar við aðra aðila til að auka umfang verkefnanna. Markáætlun var nýjung í fjármögnun rannsókna hér á landi. Þar voru einkum styrktir rannsóknarhópar, þ.e. eins konar millistig milli stofnanafjárveitinga og hefðbundinna verkefnisstyrkja úr öðrum samkeppnissjóðum. Markmið fyrir tímabundnar fjárveitingar til rannsókna höfðu ekki verið sett áður með þessum hætti.

Loks má nefna áætlun um tungutækni sem ráðherra hratt af stað síðla árs 2000. Þar er um að ræða þriggja ára áætlun og voru 104 millj. kr til ráðstöfunar. Skipuð var sérstök stjórn áætlunarinnar. Mörg verkefna sem hlotið hafa styrki úr tungutækniátaki ráðuneytisins eru á mörkum rannsókna, þróunar og nýsköpunar á þessu afmarkaða sviði. Í listanum hér á eftir eru tilgreindir styrkir sem að hluta hafa runnið til stofnana á lista fyrirspyrjanda. Vakin er athygli á því að um er að ræða fremur stóra styrki og að jafnan er um að ræða samstarf milli nokkurra aðila, háskólastofnana, rannsóknastofnana, annarra stofnana og fyrirtækja, einkum á sviði upplýsingatækni. Bróðurpartur þessa fjár hefur reyndar runnið til fyrirtækja.

Styrkir sem að hluta hafa runnið til stofnana á lista fyrirspyrjanda.

2001	2002	2003
Bókmenntafræðistofnun Háskóla Íslands	1.100	1.000	1.500
Félagsvísindadeild Háskóla Íslands	7.800	6.215	7.300
Félagsvísindastofnun	2.000
Hagfræðistofnun Háskóla Íslands	600	2.700	3.000
Háskóli Íslands	9.550	5.000	6.000
Háskólinn í Reykjavík	1.600	600
Hjúkrunarfræðideild Háskóla Íslands	800	1.000	1.000
Hugvísindastofnun Háskóla Íslands	3.000	2.000	2.000
Jarð- og landfræðiskor	1.400	1.500
Kennarháskóli Íslands	600	1.800	1.500
Lífeðlisfræðistofnun Háskóla Íslands	2.450	1.700	1.000
Lífefna- og sameindalíffræðistofa	1.000	1.000	1.000
Lífefna- og sameindalíffræðistofa Háskóla Íslands	1.200	1.000
Líffræðistofnun Háskóla Íslands	10.100	4.100	8.500
Lyfjafræðideild Háskóla Íslands	4.200	4.000	1.500
Lyfjafræðistofnun Háskóla Íslands, Rannsóknastofa í lyfja- og eiturefnafræði

700

1.000

1.000
Læknadeild Háskóla Íslands	1.200	1.500
Námsráðgjöf Háskóla Íslands	450
Norræna eldfjallastöðin	1.500	4.500
Rannsóknarstofa í lyfjafræði	1.000	1.500
Rannsóknastofa í kvenna- og kynjafræðum, Háskóla Íslands	1.500
Rannsóknastofa í lyfja- og eiturefnafræði	1.000	1.500
Rannsóknastofa Landspítala – háskólasjúkrahúss í meinafræði	1.000
Rannsóknastofa í gigtarsjúkdómum, Landspítali – háskólasjúkrahús	700
Raunvísindastofnun Háskóla Íslands	24.700	21.040	22.900
Stofnun Árna Magnússonar	1.400	2.500	2.500
Tannlæknadeild Háskóla Íslands	1.500	1.000
Tilraunastöð Háskóla Íslands í meinafræði	12.700	8.000	4.500
Verkfræðistofnun Háskóla Íslands	1.000
Þjóðminjasafn Íslands	1.500	1.500
Tæknisjóður
Háskóli Íslands	3.500	3.325
Háskólinn á Akureyri	2.000	2.200
Háskólinn í Reykjavík	6.000	8.200
Lífeðlisfræðistofnun Háskóla Íslands	5.000
Lífefna- og sameindalíffræðistofa Háskóla Íslands	2.900
Líffræðistofnun Háskóla Íslands	10.500	12.200	13.379
Norræna eldfjallastöðin	1.300
Rannsóknastofa í næringarfræði LSH og HÍ	600
Rannsóknastofa um mannlegt atferli, Háskóli Íslands	600
Raunvísindastofnun Háskóla Íslands	11.000	6.600
Stofnun Árna Magnússonar	3.500
Tilraunastöð Háskóla Íslands í meinafræði	1.000	4.400
Verkfræðideild Háskóla Íslands	2.500	600	4.000
Verkfræðistofnun Háskóla Íslands	3.800	7.300	8.800
Viðskipta- og hagfræðideild Háskóla Íslands	3.600
Bygginga- og tækjasjóður
Háskóli Íslands	1.510	6.220
Hugvísindastofnun	1.600
Landsbókasafn	360	3.000
Listasafn Íslands	1.000
Lífefna og sameindalíffræðistofa	6.600	2.815
Líffræðistofnun Háskóla Íslands	4.741	4.900	6.000
Læknadeild Háskóla Íslands	850
Rannsókna- og fræðasetur Háskóla Íslands, Hveragerði	490
Rannsóknastofa í líffærafræði Háskóli Íslands	1.200
Raunvísindastofnun	8.436	9.576	23.914
Sjúkraþjálfunarskor læknadeilar Háskóla Íslands	2.900
Tilraunastöð Háskóla Íslands í meinafræði	5.317	2.500
Markáætlun
Bókmenntafræðistofnun Háskóla Íslands	1.000
Félagsvísindadeild Háskóla Íslands	1.500
Háskóli Íslands Hugvísindastofnun	3.000
Háskóli Íslands Lífefna- og sameindalíffræðistofa	1.750
Háskóli Íslands Siðfræðistofnun	4.000
Háskóli Íslands Verkfræðideild	2.700	3.300	2.500
Háskólinn á Akureyri	4.000	5.200	4.000
Háskólinn í Reykjavík	5.000
Heilbrigðistæknisvið, Landspítali – Háskólasjúkrahús	3.000
Háskóli Íslands, jarð-og landfræðiskor	1.500	1.800
Jarð- og landfræðiskor	2.500	1.500	1.500
Kennaraháskóli Íslands	400	1.000
Lífefna- og sameindalíffræðistofa Háskóla Íslands	3.500
Líffræðistofnun Háskóla Íslands	7.500
Læknadeild Háskóla Íslands	3.000
Málvísindastofnun Háskóla Íslands	3.000
Námsgagnastofnun	2.500	2.400
Rannsóknastofa um mannlegt atferli, Háskóli Íslands	14.000
Rannsóknastofnun Kennaraháskóla Íslands	600	12.000	7.200
Raunvísindastofnun Háskóla Íslands	5.500	6.800	7.800
Siðfræðistofnun Háskóla Íslands	3.500	4.500	6.000
Sjávarútvegsstofnun Háskóla Íslands	4.000	12.000
Stofnun Árna Magnússonar	5.000
Stofnun Sigurðar Nordals	2.400	2.500
Umhverfisstofnun Háskóla Íslands	600
Verkfræðistofnun Háskóla Íslands	7.400
Þjóðminjasafn Íslands	4.000
Tungutækni
Orðabók Háskólans (auk Eddu hf. miðlunar og útgáfu)	10.000
Orðabók Háskólans (auk málgreiningarhópsins)	6.000
Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn	1.600
Háskóli Íslands (ásamt Landsíma Íslands, Nýherja hf. o.fl.)	14.800