131. löggjafarþing 2004–2005.

Þskj. 498 — 162. mál.

Svar

heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra við fyrirspurn Sigurðar Kára Kristjánssonar um fjölg
un öryrkja.

Fyrirspurnin hljóðar svo:

1.	Hverjar eru ástæður þess að öryrkjum sem fá greiddar örorkubætur frá hinu opinbera hefur fjölgað um 50% á tímabilinu 1998–2004, eins og fram kom í stefnuræðu forsætis
ráðherra 4. október sl.?

2.	Hversu mikið hefur öryrkjum fjölgað á hverju ári á ofangreindu tímabili?

3.	Hversu hátt hlutfall vinnuafls á Íslandi fær greiddar örorkubætur?

4.	Hversu mikið hafa heildarbótagreiðslur ríkisins til öryrkja aukist á tímabilinu 1998–2004?

Ekki liggja fyrir upplýsingar um ástæður þess að öryrkjum sem fá greiddar örorkubætur frá Tryggingastofnun ríkisins hefur fjölgað um 50% á tímabilinu 1998–2004. Heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytið og Tryggingastofnun ríkisins hafa haft samvinnu um að finna skýringar á fjölguninni, m.a. í tengslum við skoðun á áhrifum aldurstengdu örorkuuppbótar
innar sem tekin var upp á þessu ári. Við þá skoðun komu fram nokkrar hugsanlegar skýringar á mikilli fjölgun öryrkja hér á landi.

Ein skýringin sem nefnd hefur verið er að fyrir 1. september 1999 var örorka metin á grundvelli læknisfræðilegra, fjárhagslegra, félagslegra og landfræðilegra forsendna. Með lög
um nr. 62/1999 var 12. gr. laga nr. 117/1993, um almannatryggingar, breytt þannig að örorka vegna lífeyristrygginga almannatrygginga skyldi metin á grundvelli færni umsækjanda samkvæmt örorkumatsstaðli sem grundvallaðist á afleiðingum læknisfræðilega viðurkenndra sjúkdóma eða fötlunar. Hugsanlega má rekja fjölgunina að einhverju leyti til þessa.

Önnur hugsanleg skýring getur verið að sl. ár hafa verið gerðar miklar breytingar á lögum nr. 117/1993, um almannatryggingar, sem kunna að hafa leitt til aukinnar ásóknar í bætur. Lagabreytingarnar hafa rýmkað réttindi öryrkja verulega og sem dæmi um rýmkuð réttindi eru að dregið hefur verið úr tengingum við tekjur maka, frítekjumörk hækkuð töluvert, aðeins 60% af atvinnutekjum öryrkja leiða til skerðingar á tekjutryggingu í stað 100% áður, rýmkaður hefur verið réttur til tekjutryggingarauka og greidd er uppbót á örorkulífeyri sem er aldurstengd.

Þriðja hugsanlega skýringin getur verið að samfélagsaðstæður hafi breyst þannig að þær hafi leitt til fjölgunar öryrkja. Þegar kreppi að á vinnumarkaði, með aukinni samkeppni, auknum kröfum um vinnuafköst og auknu atvinnuleysi, megi búast við að þeir sem hafi skerta vinnufærni vegna afleiðinga sjúkdóma og fötlunar detti fyrr út af vinnumarkaðnum en aðrir og sæki þá um örorkubætur. Þá ýti atvinnuleysi undir heilsubrest, sérstaklega and
legan. Ýmsar aðrar skýringar eru jafnframt hugsanlegar eins og aukin streita og hraði í sam
félaginu, svokölluð sjúkdómavæðing eða jafnvel aukið almennt heilsuleysi.

Framangreindar skýringar eru eingöngu tilgátur og eins og að framan greinir býr ráðuneyt
ið ekki yfir fullnægjandi upplýsingum um ástæður þess að öryrkjum fjölgar svo hratt hér á landi. Því hefur heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra ákveðið í samvinnu við fjármálaráð
herra að láta hlutlausan aðila kanna betur ástæður fjölgunarinnar hér á landi undanfarin ár og hefur þar af leiðandi óskað eftir því við Hagfræðistofnun Háskóla Íslands að stofnunin rannsaki ástæður þessa. Er reiknað með að skýrslu um rannsóknina verði skilað til ráðherra fyrir lok janúarmánaðar árið 2005.

Þess má geta að þrátt fyrir fjölgun þeirra sem eru á fullum örorkubótum frá Trygginga
stofnun ríkisins er hlutfall öryrkja á Íslandi miðað við fólksfjölda enn mun lægra en gerist t.d. í Finnlandi, Noregi og Svíþjóð. Þessi ríki og önnur Evrópuríki, svo sem Holland og Bret
land, hafa þegar brugðist við hinni miklu fjölgun öryrkja og er það gert með ýmsum hætti en þó er aðaláherslan lögð á að koma öryrkjum aftur út á vinnumarkaðinn ef hægt er.

Í eftirfarandi töflum kom fram koma upplýsingar þær sem beðið er um í 2.–4. lið fyrir
spurnarinnar.

Tafla 1. Fjöldi örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega

sem rétt áttu á bótagreiðslum 1. desember 1998–2004.

20041)	2003	2002	2001	2000	1999	1998
Örorkulífeyrisþegar	11.850	11.199	10.443	9.780	9.329	8.673	7.982
Endurhæfingarlífeyrisþegar	659	625	446	497	358	279	259
Breyting á fjölda örorkulífeyrisþega frá fyrra ári	651	756	663	451	656	691
Hlutfallsleg breyting	5,8%	7,2%	6,8%	4,8%	7,6%	8,7%
Breyting á fjölda endurhæfingarlífeyrisþega frá fyrra ári	34	179	-51	139	79	20
Hlutfallsleg breyting	5,4%	40,1%	-10,3%	38,8%	28,3%	7,7%
Heimild: Staðtölur almannatrygginga 2003, sem birtar eru á heimasíðu Tryggingastofnunar ríkisins.
1) Fjöldi lífeyrisþega 2004 miðast við þá sem fengu greiddar bætur 1. nóvember sl.
Endurhæfingarlífeyrir er tímabundinn lífeyrir.

Tafla 2. Fjöldi örorkulífeyrisþega sem rétt áttu á bótagreiðslum

1. desember 1998–2004, skipt eftir kyni.

2003	2002	2001
Konur	Karlar	Konur	Karlar	Konur	Karlar
Örorkulífeyrisþegar	6.817	4.382	6.375	4.068	5.932	3.848
Fjölgun frá fyrra ári	442	314	443	220	259	192
Hlutfall, %	6,9%	7,7%	7,5%	5,7%	4,6%	5,3%
2000	1999	1998
Konur	Karlar	Konur	Karlar	Konur	Karlar
Örorkulífeyrisþegar	5.673	3.656	5.245	3.428	4.723	3.259
Fjölgun frá fyrra ári	428	228	522	169
Hlutfall, %	8,2%	6,7%	11,1%	5,2%
Heimild: Staðtölur almannatrygginga 2003, sem birtar eru á heimasíðu Tryggingastofnunar ríkisins.

Tafla 3. Örorku-og endurhæfingarlífeyrisþegar

í hlutfalli af vinnuafli 16–74 ára, árin 1998–2004.

20041)	2003	2002	2001	2000	1999	1998
Örorkulífeyrisþegar	11.850	11.199	10.443	9.780	9.329	8.673	7.982
Endurhæfingarlífeyrisþegar	659	625	446	497	358	279	259
Samtals	12.509	11.824	10.889	10.277	9.687	8.952	8.241
Vinnuaflið2) 16–74 ára	161.400	162.400	162.000	162.700	160.100	156.500	152.100
Hlutfall örorku- og endurhæfingar
lífeyrisþega af vinnuaflinu

7,8%

7,3%

6,7%

6,3%

6,1%

5,7%

5,4%
Heimild: Staðtölur almannatrygginga 2003, birtar á heimasíðu Tryggingastofnunar ríkisins, og rit Hagstofu Íslands, Vinnumarkaður 2002.
1) Fjöldi lífeyrisþega 2004 miðast við þá sem fengu greiddar bætur 1. nóvember sl.
2) Vinnuaflið 2003 og 2004 eru reiknuð meðaltöl úr ársfjórðungslegum könnunum Hagstofunnar.
Endurhæfingarlífeyrir er tímabundinn lífeyrir.
Vinnuaflið er samanlagður fjöldi starfandi og atvinnulausra.