132. löggjafarþing 2005–2006.

Þskj. 212 — 212. mál.

Tillaga til þingsályktunar

um leiðir til að auka fullvinnslu á fiski hérlendis.

Flm.: Jón Bjarnason, Þuríður Backman, Ögmundur Jónasson.

Alþingi ályktar að fela sjávarútvegsráðherra að kanna orsakir mikils útflutnings á óunnum fiski á fiskmarkaði erlendis og mögulegar leiðir til að draga úr honum og auka í staðinn full
vinnslu innan lands. Ráðherra birti Alþingi niðurstöður sínar og tillögur eins fljótt og unnt er.

Greinargerð.

Tillaga þessi var lögð fram á 131. löggjafarþingi og er nú lögð fram lítið breytt en fylgi
skjöl hafa verið uppfærð.

Útflutningur á óunnum fiski í gámum á fiskmarkaði erlendis jókst frá árinu 2002 úr rúm
lega 21 þús. tonnum í rúm 43 þús. tonn árið 2004 og nam á fyrstu sex mánuðum þessa árs tæpum 27 þús. tonnum. Útflutningur þessi hefur verulega neikvæð áhrif á þjóðarbúið enda ljóst að unnt væri að auka útflutningsverðmæti þessa afla umtalsvert ef hann væri unninn hér á landi. Hráefnisskortur er viðvarandi vandamál í íslenskri fiskvinnslu, ekki síst hjá þeim fyrirtækjum sem reka fiskvinnslu án útgerðar og treysta því algjörlega á nægt framboð af fiski á íslenskum fiskmörkuðum. Þegar fiskur er fluttur óunninn á fiskmarkaði erlendis hafa íslenskir fiskverkendur enga möguleika til að bjóða í hann. Segja má að jafnræði íslenskra fiskkaupenda gagnvart erlendum fiskkaupendum, sem og samkeppnisstaða þeirra, sé skert að þessu leyti. Þegar útflutningur á óunnum fiski er orðinn eins mikill og raun ber vitni hefur hann mjög neikvæð áhrif á möguleika fiskvinnslufyrirtækja til viðgangs og vaxtar. Þetta er sérstaklega bagalegt í því ljósi að virðisauki í vinnslu sjávarafurða hefur verið með mesta móti hjá þeim fyrirtækjum sem stunda fiskvinnslu án útgerðar auk þess sem þessi fyrirtæki hafa í mörgum tilvikum verið í fararbroddi við að vinna nýja markaði fyrir hágæða íslenskan fisk í hæsta verðflokki.

Spyrja má hvað valdi því að óunninn fiskur sé fluttur úr landi í þessum mæli. Margir hafa haldið því fram að orsakanna megi leita í ólíkum vigtunarreglum og svokallaðri yfirvigt sem tíðkast á erlendum fiskmörkuðum. Að minnsta kosti virðist ekki eingöngu unnt að skýra hinn mikla útflutning með vísan til þess að hærra verð fáist fyrir fiskinn á erlendum mörkuðum enda hefur fiskverð verið mjög hátt á fiskmörkuðum hérlendis undanfarin ár. Í þingsálykt
unartillögu þessari er lagt til að ráðherra kanni hvaða undirliggjandi ástæður og orsakir séu fyrir þessum mikla útflutningi og komi með tillögur til úrbóta.

Í sjávarútvegsstefnu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs er komið inn á þetta, m.a. með eftirfarandi hætti: Auk þess sem hér er talið upp má nefna að skoða þarf sérstaklega aðstöðumun landvinnslu og sjóvinnslu með það fyrir augum að finna leiðir til að jafna þann mun, auka alhliða menntun á sviði sjósóknar og fiskvinnslu og stuðla að fullvinnslu alls sjávarfangs. Þá þarf að tryggja nýliðun í greininni og huga sérstaklega að þjálfun verðandi sjómanna. Einnig ber að setja reglur um að allur afli, sem ekki fer beint til vinnslu hjá sama aðila og veiðarnar stundar, skuli fara á markað til að auðvelda aðgang innlendrar fiskvinnslu að öllu því hráefni."

Íslenskur fiskmarkaður hefur verið í mikilli framþróun á síðustu árum. Með upptöku full
komins uppboðskerfis er nú unnt að stunda viðskipti á honum með hjálp netsins, hvar sem er í heiminum. Þannig standa kaupendur erlendis jafnfætis öðrum þegar uppboð fara fram. Er það álit flutningsmanns þessarar þingsályktunartillögu að eðlilegast væri að allur sá fiskur sem nú er fluttur á erlenda fiskmarkaði færi þess í stað á íslenskan fiskmarkað enda væru möguleikar erlendra fiskkaupenda til að bjóða í og kaupa íslenskan fisk og flytja hann út óunninn til vinnslu eða sölu ekki skertir. Hins vegar hefðu íslenskir fiskkaupendur þá alltaf möguleika á að bjóða í fiskinn í samkeppni við aðra.

Ótvírætt er að það þjónar hagsmunum Íslendinga að sem mest af þeim fiski sem veiddur er hér við land sé jafnframt unninn hér á landi. Alþingi og stjórnvöldum ber að haga lögum og reglum þannig að jafnræði og samkeppnisstaða íslenskra fiskverkenda sé trygg til að svo geti orðið.

Fylgiskjal I.

Hagstofa Íslands:

Verðmæti sjávarafla janúar–nóvember 2005.

(www.hagstofa.is)

Verðmæti útflutts óunnins afla eykst um 23% milli ára.

Á fyrri helmingi ársins 2005 var aflaverðmæti íslenskra skipa af öllum miðum 36,7 millj
arðar króna samanborið við 36,2 milljarða á sama tímabili 2004. Aflaverðmæti hefur því auk
ist um 1,4% frá fyrra ári eða um tæpar 520 milljónir króna. Verðmæti botnfiskaflans var rúm
ir 25,2 milljarðar og jókst um ríflega 570 milljónir króna (2,3%). Verðmæti þorsks var rúm
lega 14,1 milljarður og dróst saman um 1,7 milljarða króna (-10,8%). Verðmæti ýsuaflans nam 4,6 milljörðum króna og jókst um tæpan 1,1 milljarð (31%). Verðmæti karfa var 2,9 milljarðar króna og er það aukning um rúmlega 800 milljónir frá fyrra ári (37%). Verðmæti flatfiskaflans var 2,8 milljarðar króna og dróst saman um ríflega 730 milljónir milli ára (-21%). Aflaverðmæti síldar á þessu tímabili jókst töluvert og var tæplega 1,5 milljarðar króna og er það aukning um rúmar 530 milljónir (56%). Í heild nam aflaverðmæti uppsjávar
aflans 7,9 milljörðum sem er aukning um 1,3 milljarða milli ára (20%). Verðmæti skel- og krabbadýraafla var tæplega 770 milljónir sem er ríflega 640 milljóna króna samdráttur frá 2004 (-46%), þar af nam verðmæti rækjuafla einungis um 280 milljónum sem er samdráttur um tæpar 800 milljónir frá fyrra ári (-74%).

Verðmæti afla í beinni sölu útgerða til vinnslustöðva var á tímabilinu 16,7 milljarðar króna samanborið við 17,6 milljarða á árinu 2004 og er það samdráttur um 5,3%. Verðmæti sjófrysts afla var 10,4 milljarðar króna samanborið við 9,1 milljarð á árinu 2004 sem er aukn
ing um 15%.Verðmæti afla sem seldur var á fiskmörkuðum til vinnslu innan lands dróst sam
an um 3,9%, var 5,2 milljarðar króna samanborið við 5,5 milljarða á sama tímabili 2004. Í gámum var fluttur út ferskur fiskur fyrir 3,5 milljarða króna sem er aukning frá fyrra ári um rúmar 650 milljónir (23%).

Á Suðurnesjum var unnið úr afla að verðmæti 6,7 milljarðar króna sem er samdráttur upp á hálft prósent milli ára. Hlutfallslega er aukning aflaverðmætis til vinnslu mest á Suðurlandi eða 21% en mest aukning milli ára í krónum talið varð á höfuðborgarsvæðinu, tæpar 890 milljónir króna eða sem nemur 18%. Mestur varð samdráttur hins vegar á Vesturlandi, tæpir 1,3 milljarðar (-45%).

Upplýsingar um afla og aflaverðmæti janúar–maí 20051 er að finna í talnaefni.

Verðmæti afla janúar–júní 2005
Milljónir kr.	Breytingar frá
Júní	Janúar–júní	fyrra ári í %
2004	2005	2004	2005	Jan.–júní
Verðmæti alls	5.971,7	5.141,1	36.223,1	36.741,7	1,4
Botnfiskur	3.186,8	2.669,7	24.658,4	25.231,3	2,3
Þorskur	1.682,5	1.344,9	15.767,8	14.060,1	-10,8
Ýsa	316,9	375,1	3.545,4	4.637,5	30,8
Ufsi	121,3	95,8	977,4	1.103,0	12,9
Karfi	217,1	237,6	2.140,5	2.941,8	37,4
Úthafskarfi	664,5	367,3	903,7	846,2	-6,4
Annar botnfiskur	184,5	249,1	1.323,5	1.642,6	24,1
Flatfiskur	1.129,9	801,9	3.559,5	2.825,0	-20,6
Uppsjávarafli	1.219,6	1.482,2	6.589,1	7.918,0	20,2
Síld	576,2	1.011,4	952,5	1.484,0	55,8
Loðna	61,3	0,5	3.669,3	4.746,8	29,4
Kolmunni	582,0	470,3	1.460,6	1.246,7	-14,6
Annar uppsjávarafli	0,0	0,0	506,7	440,6	-13,1
Skel- og krabbadýraafli	435,4	187,2	1.406,2	765,5	-45,6
Rækja	317,7	40,3	1.075,2	279,5	-74
Annar skel- og krabbadýraafli	117,7	146,9	331,0	486,0	46,8
Annar afli	0,0	0,1	9,9	1,9	-81,3
Verðmæti afla eftir tegund löndunar janúar–júní 2005
Milljónir kr.	Breytingar frá
Júní	Janúar–júní	fyrra ári í %
2004	2005	2004	2005	Jan.–júní
Verðmæti alls	5.971,7	5.141,1	36.223,1	36.741,7	1,4
Til vinnslu innan lands	2.588,6	1.970,7	17.654,6	16.714,4	-5,3
Í gáma til útflutnings	440,8	487,5	2.884,9	3.538,4	22,7
Landað erlendis í bræðslu	0,0	0,0	89,6	33,3	-62,9
Sjófryst	2.034,4	1.954,5	9.095,2	10.423,9	14,6
Á markað til vinnslu innan lands	745,3	634,7	5.453,5	5.241,5	-3,9
Á markað, í gáma til útflutnings	81,0	83,1	492,6	558,7	13,4
Sjófryst til endurvinnslu innan lands	50,1	0,0	159,2	44,4	-72,1
Selt úr skipi erlendis	11,0	0,0	252,5	54,6	-78,4
Fiskeldi	6,1	0,8	17,4	4,7	-73,1
Aðrar löndunartegundir	14,5	9,8	123,6	127,9	3,5
Verðmæti afla eftir staðsetningu verkunarstaðar janúar–júní 2005
Milljónir kr.	Breytingar frá
Júní	Janúar–júní	fyrra ári í %
2004	2005	2004	2005	Jan.–júní
Verðmæti alls	5.971,7	5.141,1	36.223,1	36.741,7	1,4
Höfuðborgarsvæði	785,9	646,5	5.000,1	5.889,6	17,8
Suðurnes	664,1	698,1	6.733,2	6.708,5	-0,4
Vesturland	515,7	173,2	2.812,4	1.562,1	-44,5
Vestfirðir	421,1	282,5	2.266,6	1.973,2	-12,9
Norðurland vestra	492,0	430,9	2.581,0	2.493,3	-3,4
Norðurland eystra	1.248,3	1.138,1	5.338,8	5.715,9	7,1
Austurland	839,3	697,9	4.839,5	4.681,5	-3,3
Suðurland	563,8	614,8	3.458,7	4.179,8	20,8
Útlönd	441,4	459,2	3.192,8	3.537,9	10,8

Fylgiskjal II.

Hagstofa Íslands:

Afli af Íslandsmiðum eftir tegund löndunar og fisktegundum.1

(Heimild: Vigtarskýrslur.)

Í gáma til útflutnings
2002	2003	2004	20052
Heildarafli	21.114	27.831	43.430	26.549
Botnfiskafli	19.084	24.919	39.900	24.586
Þorskur	3.485	4.944	7.498	3.531
Ýsa	3.447	8.208	16.410	9.799
Ufsi	117	219	1.399	328
Karfi	9.031	8.085	9.532	7.370
Úthafskarfi	53	417	83	128
Steinbítur	1.355	1.521	2.649	2.266
Hlýri	32	63	309	151
Langa	142	176	268	193
Blálanga	217	125	284	176
Keila	17	26	33	15
Langhali	-	1	-	-
Tindaskata	1	1	-	-
Skötuselur	173	474	719	307
Skata	3	2	12	16
Lýsa	732	442	526	266
Gulllax	-	-	-	-
Háfur	253	192	132	24
Hákarl	-	-	-	-
Annar botnfiskur	26	22	45	14
Flatfiskafli	2.030	2.912	3.530	1.963
Lúða	108	120	104	56
Grálúða	283	1.121	1.176	505
Skarkoli	1.224	1.313	1.536	869
Þykkvalúra	324	319	678	509
Langlúra	7	4	18	12
Stórkjafta	5	9	12	9
Sandkoli	78	23	5	2
Skrápflúra	-	2	1	2
Annar flatfiskur	-	-	1	-
1 Í tonnum.

2 Tölur fyrir árið 2005 eru fyrir fyrstu sex mánuði ársins.

Fylgiskjal III.

Hagstofa Íslands:

Verðmæti afla af Íslandsmiðum eftir tegund löndunar og fisktegundum.1

(Heimild: Vigtarskýrslur.)

Í gáma til útflutnings
2002	2003	2004	20052
Heildarafli	3.608.606	4.127.199	6.378.577	3.538.426
Botnfiskafli	3.070.503	3.409.401	5.429.284	3.071.168
Þorskur	680.446	929.170	1.395.707	606.009
Ýsa	566.385	967.832	2.024.559	1.167.382
Ufsi	8.755	13.399	89.460	20.572
Karfi	1.385.263	1.011.941	1.251.233	846.006
Úthafskarfi	6.879	44.184	9.242	12.778
Steinbítur	221.732	215.532	337.167	270.753
Hlýri	5.621	11.152	46.339	18.663
Langa	15.428	14.704	20.653	14.276
Blálanga	21.274	11.539	26.539	13.611
Keila	1.241	1.505	2.128	887
Langhali	2	88	-	-
Tindaskata	9	57	-	-
Skötuselur	55.446	126.219	164.014	73.021
Skata	246	244	1.857	2.794
Lýsa	53.704	30.606	36.790	20.021
Gulllax	-	-	-	-
Háfur	44.993	29.399	17.872	2.600
Hákarl	8	-	-	4
Annar botnfiskur	3.073	1.828	5.726	1.792
Flatfiskafli	538.103	717.798	949.293	467.258
Lúða	58.084	58.938	59.446	27.240
Grálúða	69.596	275.149	338.431	134.603
Skarkoli	296.404	276.203	361.285	183.016
Þykkvalúra	107.075	104.835	186.290	119.530
Langlúra	543	436	2.023	1.549
Stórkjafta	677	701	1.300	716
Sandkoli	5.698	1.390	255	56
Skrápflúra	-	105	73	514
Annar flatfiskur	27	41	191	34
1 Í þús. kr.

2 Tölur fyrir árið 2005 eru frá fyrstu sex mánuðum ársins.

Fylgiskjal IV.

Útflutningur á óunnum fiski hefur aukist mikið.

(Morgunblaðið 11. október, 2005.)

Mun meira var flutt utan af ísuðum fiski í gámum og í siglingum á síðasta fiskveiðiári en fiskveiðiárið á undan. Það skýrist að hluta af mikilli aukningu á ýsu í kjölfar mun meiri ýsuafla á síðustu tveimur árum. Útflutningur á ísuðum karfa vegur svipað á milli ára og sama gildir um þorskinn og ufsann. Að meðtöldum öðrum botnfisktegundum og flatfiski má reikna með að heildarmagn upp úr sjó í gáma og siglingar hafi verið um 55 þúsund tonn á síðasta fiskveiðiári. Þetta kom fram í skýrslu Arnars Sigurmundsson, formanns Samtaka fiskvinnslu
stöðva, á aðalfundi samtakanna.

Ef fimm ára tímabil er skoðað kemur í ljós að mestu sveiflurnar hafa orðið í útflutningi á þorski og ýsu. Á fyrsta ári þessa fimm ára tímabils nam þorskurinn rúmlega 8 þúsund tonn
um, en fór lægst í rúm 5 þúsund tonn, en á nýliðnu fiskveiðiári í tæp 10 þúsund tonn. Ýsan hefur sveiflast nokkuð eftir aflabrögðum og fór lægst í rúm 4 þúsund tonn, en var rúm 19 þúsund tonn á síðasta fiskveiðiári. Mjög takmarkað hefur verið flutt út af ísuðum ufsa á síðustu fimm árum. Fór magnið niður í 250 tonn, en hækkaði upp í rúm 1.700 tonn upp úr sjó á síðasta fiskveiðiári. Árlegur útflutningur á ísuðum karfa verið á bilinu 8 þúsund upp í tæp 12 þúsund tonn í fyrra.

Breytt ráðstöfun botnfiskaflans.

Ráðstöfun botnfiskaflans hefur breyst nokkuð á síðustu 10 árum. Við upphaf tímabilsins var fjölgun vinnsluskipa komin fram að miklu leyti og tekið var að draga úr hlutdeild gámafisks. Veiðar utan lögsögunnar voru umtalsverðar á fyrstu 2–3 árum tímabilsins og sama gilti um innflutning á Rússaþorski. En hlutirnir breytast hratt. Mikill samdráttur varð í botnfiskveiðum utan lögsögunnar og vinnsla á rússafiski innanlands minnkaði mjög mikið. Heildarbotnfiskaflinn hefur aftur á móti lítið breyst á milli ára og verið um og yfir 500 þúsund tonn upp úr sjó flest árin.

Ráðstöfun botnfiskafla til vinnslu innanlands var komin niður í tæp 60% fyrir áratug og hefur haldist mjög nálægt því hlutfalli síðan. Fyrstu sjö mánuði þessa árs er áætlað að 58% af botnfiskaflanum hafi farið til vinnslu hér á landi og ferskfiskvinnsla í flug innifalin í þeim tölum. Er þetta 4 prósentustigum lægra hlutfall en á síðasta ári. Nær alveg hefur tekið fyrir innflutning á Rússaþorski til vinnslu innanlands og var hann aðeins tæplega 350 tonn sem er meira en helmingi minna en á sama tíma í fyrra.

Hlutdeild vinnsluskipa í botnfiskaflanum hefur verið að meðaltali um og yfir 30% á síðustu árum. Fyrstu sjö mánuði þessa árs er hlutfall vinnsluskipa 26% og þessu til viðbótar kemur úthafsafli innlendra vinnsluskipa sem vegur um 2% fyrstu sjö mánuði ársins. Eru þetta svipaðar hlutfallstölur og á sama tímabili í fyrra.

Hlutfall gámafisks og siglinga fiskiskipa á erlendan markað náði hámarki, tæpum 20% fyrir einum og hálfum áratug. Síðan tók hlutfallið að lækka og varð nokkuð stöðugt eða 6-7% af heildarbotnfiskaflanum. Fyrstu sjö mánuði þessa árs er hlutfall gámafisks áætlað um 13% af botnfiskaflanum, en allt árið í fyrra nam gámafiskur 12%. Aukinn ýsuafli á verulegan þátt í aukningu gámafisks á síðustu tveimur árum.

En fiskvinnslan er ekki eingöngu háð hráefni af innlendum fiskiskipum. Ef við skoðum hlutfallstölur frá fiskveiðiárinu sem lauk 31. ágúst sl. kemur í ljós að 79% af hráefni til rækjuvinnslu er innflutt á móti 60% árið áður og 12% af uppsjávarfiski eru af erlendum veiðiskipum, sem er nær sama hlutfall og árið áður," sagði Arnar Sigurmundsson á aðalfundi SF.