143. löggjafarþing 2013–2014.

Þingskjal 62 — 62. mál.

Tillaga til þingsályktunar

um skrásetningu kjörsóknar eftir fæðingarári í kosningum á Íslandi frá vori 2014.

Flm.: Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, Árni Þór Sigurðsson, Birgitta Jónsdóttir,

Björt Ólafsdóttir, Guðbjartur Hannesson, Helgi Hrafn Gunnarsson,

Margrét Gauja Magnúsdóttir, Óttarr Proppé, Vilhjálmur Árnason.

Alþingi ályktar að fela forsætisráðherra að hlutast til um að Hagstofa Íslands kalli eftir upplýsingum frá kjörstjórnum um kjörsókn eftir fæðingarári við kosningar og þjóðaratkvæða
greiðslur frá og með árinu 2014, auk hefðbundinnar tölfræði, sbr. XIX. kafla laga nr. 24/
2000, um kosningar til Alþingis.

Greinargerð.

Hagstofa Íslands safnar upplýsingum um kjörsókn eftir sveitarfélögum og kyni. Ekki eru til rauntölur um kosningaþátttöku eftir aldri þótt Íslenska kosningarannsóknin gefi sterkar vísbendingar um að kjörsókn sé hlutfallslega minnst í yngstu aldurshópunum. Nýlegt for
dæmi er fyrir því að Alþingi feli Hagstofu Íslands að taka saman nýja tölfræði, auk hefðbund
innar tölfræði, í tengslum við kosningar. Var það gert í nefndaráliti stjórnskipunar- og eftir
litsnefndar, og í máli framsögumanns nefndarinnar, með lögum um breytingu á lögum um kosningar til Alþingis og lögum um kosningar til sveitarstjórna (aðstoð við kosningu), nr. 111/2012, sbr. 180. mál 141. löggjafarþings.

Niðurstöður úr Íslensku kosningarannsókninni frá alþingiskosningunum 1983–2009 gefa sterkar vísbendingar um að kosningaþátttaka ungs fólks á Íslandi sé mun minni en annarra aldurshópa og fari auk þess minnkandi. Í kosningunum til Alþingis árið 1983 var kjörsókn um 88% en var um 85% árið 2009. Niðurstöður rannsóknarinnar liggja ekki fyrir vegna al
þingiskosninganna 2013 en kjörsókn var einungis um 81,5% í þeim kosningum. Kosninga
rannsóknin sýnir að kjörsókn í aldurshópnum 18–24 ára var um 85% árið 1983 en árið 2009 var hún um 76%. Það vekur einnig athygli að kjörsókn aldurshópsins 25–29 ára var framan af tímabilinu nálægt meðaltali kjörsóknar en hefur dregist saman umfram meðaltal frá og með kosningarannsókninni 1999.

Ýmsar rannsóknir sýna að ánægja með lýðræðið almennt, sem og traust í garð stjórnvalda, hefur sterka fylgni við kosningaþátttöku einstaklinga. Þessir þættir fylgjast auk þess að við félagsauð, traust milli borgaranna og samfélagsþátttöku í víðara samhengi, svo sem félags
starf og hagsmunabaráttu. Allt er þetta nauðsynlegur hluti af lýðræðinu sjálfu og hefur auk þess ýmsa mikilvæga kosti í för með sér fyrir samfélagslega velferð almennt. Kosninga
þátttaka mismunandi þjóðfélagshópa getur því verið sterk vísbending um getu stjórnmála
manna til þess að virkja þá til samfélagslegrar þátttöku og vinna sér inn traust þeirra og rækta tengsl við þá.

Könnunin Ungt fólk 2010" sem unnin var fyrir mennta- og menningarmálaráðuneytið sýnir að traust framhaldsskólanema á aldrinum 16–19 ára í garð Alþingis er aðeins um 30% sem er mun minna en traust í garð kirkju, dómstóla og lögreglu. Almenn þátttaka í félags
starfi og félagslífi virðist einnig fara minnkandi sem er vísbending um að vandamálið sé víð
tækt samfélagsvandamál sem stjórnvöld þurfa að bregðast heildrænt við. Hins vegar ber að geta þess að í könnun Félagsvísindastofnunar um traust til Alþingis frá því í maí 2013 kemur fram að yngsti aldurshópur kjósenda, 18–29 ára, ber frekar traust til Alþingis en eldri aldurs
hóparnir. Það eru þó aðeins um 19% í þessum aldurshópi sem segjast bera traust til Alþingis miðað við 14% að meðaltali ef litið er til allra aldurshópa.

Virkt lýðræði veltur á þátttöku borgaranna, jafnræði þeirra og virkum tengslum við stjórn
völd. Það hefur því alvarlegar afleiðingar ef tilteknir þjóðfélagshópar missa tengslin við stjórnmál og samfélag, sérstaklega þegar sá þjóðfélagshópur er kynslóðin sem síðar tekur við stjórn landsins. Í Hvítbók Evrópusambandsins um málefni evrópskra ungmenna frá árinu 2001 segir á bls. 8:

Ungt fólk í Evrópu hefur yfirleitt mjög mikinn áhuga á að hlúa að lýðræðinu og þá sér
staklega að nýta lýðræðisleg réttindi sín. Þó hefur borið á vantrausti þeirra í garð opinberra stofnana. Ungt fólk hefur ekki eins mikinn áhuga á hinum hefðbundnu stjórnmálalegu öflum (t.d. stjórnmálaflokkum og verkalýðsfélögum) og áður var. Skoðanir þeirra eru því ekki áberandi í umræðum og ákvarðanatökum. Félagasamtök ungs fólks finna fyrir þessu áhrifa
leysi og gera sér grein fyrir þörfinni á breytingum.

Ekki má þó skilja þetta svo að ungt fólk hafi ekki áhuga á þjóðlífinu. Flest ungmenni vilja vera með í og hafa áhrif á mikilvægar ákvarðanatökur en þau vilja gera það annars staðar en í stjórnmálahreyfingum og/eða stofnunum.

Það er hlutverk valdhafanna að brúa það bil sem myndast hefur á milli áhugasamra ung
menna og stjórnkerfisins. Verði það ekki gert getur það haft slævandi áhrif á þegnskap al
mennings og jafnvel leitt til mótmæla."

Vísbendingar um litla eða minnkandi kosningaþátttöku er áhyggjuefni fyrir stjórnvöld hvarvetna. Á sama tíma og kosningaþátttaka hefur almennt farið minnkandi á heimsvísu hef
ur sú þróun verið sérstaklega áberandi meðal yngstu kjósendahópanna. Þessi þróun er sérstakt áhyggjuefni og er það á ábyrgð stjórnvalda að taka hana alvarlega, leita upplýsinga um sam
félagsþátttöku ungs fólks og bregðast við þeirri stöðu með markvissum hætti.