Þingskjal 458 — 250. mál.

Frumvarp til laga

um framkvæmdarvald og stjórnsýslu ríkisins í héraði.

(Lagt fyrir Alþingi á 143. löggjafarþingi 2013–2014.)

1. gr.

Sýslumenn fara með framkvæmdarvald og stjórnsýslu ríkisins í héraði, hver í sínu um
dæmi, eftir því sem lög og reglugerðir eða önnur stjórnvaldsfyrirmæli kveða á um. Þar á meðal fara þeir með innheimtu opinberra gjalda, að því leyti sem hún er ekki falin öðrum. Embætti sýslumanna heyra undir ráðherra.

2. gr.

Landið skiptist í níu umdæmi sýslumanna sem eru:

1.	Umdæmi sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu.

2.	Umdæmi sýslumannsins á Vesturlandi.

3.	Umdæmi sýslumannsins á Vestfjörðum.

4.	Umdæmi sýslumannsins á Norðurlandi vestra.

5.	Umdæmi sýslumannsins á Norðurlandi eystra.

6.	Umdæmi sýslumannsins á Austurlandi.

7.	Umdæmi sýslumannsins á Suðurlandi.

8.	Umdæmi sýslumannsins í Vestmannaeyjum.

9.	Umdæmi sýslumannsins á Suðurnesjum.

Umdæmamörk sýslumannsembætta skv. 1. mgr. skulu ákveðin í reglugerð sem ráðherra setur með hliðsjón af skipulagi annarrar opinberrar þjónustu í umdæminu og að höfðu sam
ráði við Samband íslenskra sveitarfélaga og viðkomandi sýslumenn.

Ráðherra ákveður í reglugerð hvar aðalskrifstofur sýslumanna skuli staðsettar. Ráðherra ákveður einnig í reglugerð, að höfðu samráði við viðkomandi sýslumann, hvar aðrar sýslu
skrifstofur verða starfræktar og hvaða þjónustu þar skuli veita.

3. gr.

Ráðherra skipar sýslumann til fimm ára í senn og setur honum erindisbréf.

Sýslumaður skal, auk almennra hæfisskilyrða til þess að hljóta skipun í embætti á vegum ríkisins, fullnægja eftirtöldum skilyrðum:

a.	Hefur náð 30 ára aldri.

b.	Hefur íslenskan ríkisborgararétt.

c.	Er svo á sig kominn andlega og líkamlega að hann geti gegnt embættinu.

d.	Er lögráða og hefur aldrei misst forræði á búi sínu.

e.	Hefur hvorki gerst sekur um refsivert athæfi sem telja má svívirðilegt að almenningsáliti né sýnt af sér háttsemi sem getur rýrt það traust sem sýslumenn verða almennt að njóta.

f.	Hefur lokið fullnaðarprófi í lögfræði með embættis- eða meistaraprófi eða háskólaprófi í þeirri grein sem metið verður jafngilt.

Ef sýslumanni er veitt lausn frá embætti, leyfi frá störfum eða hann forfallast af öðrum ástæðum getur ráðherra falið öðrum sýslumanni að gegna embættinu til allt að eins árs í senn og skal kjararáð ákveða þóknun vegna þess. Ráðherra getur einnig sett annan mann sem fullnægir skilyrðum 2. mgr. til að gegna embættinu um stundarsakir í forföllum sýslumanns, þó aldrei lengur en til eins árs.

Ráðherra getur ákveðið að fela sýslumanni eða fulltrúa hans embættisverk annars sýslu
manns.

4. gr.

Auk lögbundinna verkefna getur ráðherra falið sýslumönnum framkvæmd tiltekinna sérverkefna. Þá getur ráðherra falið sýslumanni framkvæmd verkefna á landsvísu sem annars ættu undir aðra sýslumenn, ráðuneytið eða undirstofnanir þess, eftir því sem lög heimila.

Með samþykki ráðherra geta sýslumenn annast framkvæmd verkefna fyrir aðrar ríkisstofn
anir eða stjórnvöld með sérstökum samningi, enda standi ákvæði laga því ekki í vegi.

5. gr.

Sýslumenn bera faglega, fjárhagslega og stjórnunarlega ábyrgð á rekstri embætta sinna í samræmi við lög og önnur stjórnvaldsfyrirmæli.

Sýslumaður ræður starfslið við embætti sitt og ákveður aðsetur þess á aðalskrifstofu eða öðrum sýsluskrifstofum. Löglærðir fulltrúar sýslumanns skulu fullnægja skilyrðum b–f-liðar 2. mgr. 3. gr.

Sýslumanni er heimilt að ákveða að löglærður fulltrúi sé staðgengill hans, enda fullnægi hann skilyrðum til skipunar í embætti sýslumanns. Staðgengill sinnir störfum sýslumanns í hans fjarveru, svo sem í sumarleyfum og öðrum styttri leyfum, enda hafi ráðherra ekki falið öðrum að gegna embættinu í fjarveru sýslumanns á grundvelli 3. mgr. 3. gr.

6. gr.

Sýslumenn tilnefna árlega úr sínum hópi nefnd þriggja manna er hafi það hlutverk:

a.	að vinna með ráðuneytinu að stefnumótun fyrir sýslumannsembættin í heild og gera tillögur um hvað eina sem getur orðið til úrbóta í störfum sýslumanna eða löggjöf sem um verkefni þeirra gildir,

b.	að vinna að sameiginlegum verkefnum sýslumanna, svo sem útgáfu ársskýrslu fyrir embættin í heild, að vera til ráðgjafar um þróun starfs- og upplýsingakerfa embættanna, að annast sameiginlega vefsíðu embættanna og að stuðla að símenntun og þjálfun starfs
manna þeirra.

Nefndinni er heimilt að fela sýslumanni framkvæmd einstakra verkefna undir yfirstjórn hennar.

7. gr.

Sýslumaður skal hafa forgöngu um reglulegt samráð við sveitarfélög og önnur stjórnvöld ríkisins um fyrirkomulag og samræmingu opinberrar þjónustu í umdæminu eftir því sem við getur átt.

8. gr.

Ef óskað er eftir þjónustu sýslumanns utan hefðbundins vinnutíma og starfsstöðva og ekki er kveðið á um í lögum að sýslumanni sé skylt að sinna slíkum verkum á þeim tíma eða stað er sýslumanni heimilt að verða við beiðninni, enda sé greitt fyrir slíka þjónustu á grundvelli tímagjalds samkvæmt gjaldskrá sem ráðherra setur, að viðbættu akstursgjaldi. Gjald fyrir slíka þjónustu rennur óskipt til viðkomandi embættis.

9. gr.

Ráðherra setur í reglugerð nánari ákvæði um skipan mála samkvæmt lögum þessum, m.a. um umdæmamörk sýslumannsembætta, aðalskrifstofur og aðrar sýsluskrifstofur, starfs- og upplýsingakerfi sýslumanna, heimild sýslumanna til að nota fjarfundarbúnað við meðferð mála við fyrirtökur og einkennisfatnað og skilríki sýslumanna og löglærðra fulltrúa þeirra.

10. gr.

Lög þessi öðlast gildi 1. janúar 2015. Frá sama tíma falla úr gildi lög nr. 92/1989, um framkvæmdarvald ríkisins í héraði. Þó skal 8. gr. og ákvæði til bráðabirgða I–IV öðlast þegar gildi.

Ákvæði til bráðabirgða.

I.

Ráðherra skal skipa verkefnisstjórn sem hefur með höndum undirbúning þeirra breytinga sem lög þessi mæla fyrir um samkvæmt nánari ákvörðun ráðherra.

Frá samþykkt laga þessara og fram til 1. janúar 2015 er ráðherra heimilt að undirbúa stofnun nýrra sýslumannsembætta, sbr. 1.–7. tölul. 2. gr., og aðskilnað löggæslu frá starfsemi sýslumannsins í Vestmannaeyjum, m.a. með setningu þeirra reglugerða um skipulag allra embætta sýslumanna sem kveðið er á um í greininni. Við gerð þeirra reglugerða þarf ekki að gæta að ákvæðum 2. gr. laga nr. 92/1989, um framkvæmdarvald ríkisins í héraði. Þegar lög þessi öðlast gildi skal sú reglugerð sem hér er kveðið á um eiga stoð í 2. gr. laga þessara. Þá skal ráðherra einnig heimilt að taka ákvörðun um skipun eða flutning sýslumanna í ný embætti samkvæmt ákvæðum laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, þeir hafi heimild til þess að undirbúa starfsemi hinna nýju embætta, þ.m.t. starfsmannahald. Við ráðstöfum starfa eða embætti samkvæmt þessu bráðabirgðaákvæði þarf ekki að gæta að skyldu til að auglýsa laus störf til umsóknar, sbr. 7. gr. laga nr. 70/1996. Skulu ný embætti taka við þeim réttindum og skyldum sem einstakir embættismenn hafa áunnið sér, þ.m.t. samkvæmt ákvæðum laga nr. 70/1996.

Skipun sýslumanna í hin nýju embætti tekur formlega gildi 1. janúar 2015. Þeir sem við samþykkt laga þessara eru starfandi eða skipaðir sýslumenn og kjósa að sækjast eftir nýju embætti skulu njóta forgangs til skipunar í hin nýju embætti sýslumanna skv. 2. gr. laga þess
ara. Þau embætti sýslumanna sem kveðið er á um í núgildandi lögum, nr. 92/1989, verða lögð niður að undanskildum embættum sýslumannsins í Reykjanesbæ og sýslumannsins í Vest
mannaeyjum. Í þeim tilvikum þar sem sýslumenn hljóta ekki skipun í ný embætti sýslumanna skal leitast við að bjóða þeim störf hjá embættum lögreglu eða sýslumanna eða að öðrum kosti störf annars staðar á umsýslusviði þess ráðuneytis sem fer með málefni sýslumanna. Þeir sem skipaðir eru sýslumenn skulu eiga þess kost að lýsa yfir að þeir muni ekki sækjast eftir nýjum embættum sýslumanna samkvæmt lögum þessum og hefja þeir þá töku biðlauna samkvæmt ákvæði 34. gr. laga nr. 70/1996 þegar embætti þeirra hefur verið lagt niður sam
kvæmt ákvæðum þessara laga.

II.

Ný embætti sýslumanna samkvæmt lögum þessum taka við öllum réttindum, eignum og skyldum þeirra sýslumannsembætta sem þau leysa af hólmi, þó ekki hvað varðar löggæslu. Eftir að skipulag embætta hefur verið ákveðið, sbr. ákvæði til bráðabirgða I í lögum þessum, skal bjóða öllum starfsmönnum þeirra embætta sem lögð verða niður störf ýmist hjá hinum nýju embættum sýslumanna eða lögregluembættum. Ef ekki er unnt að bjóða núverandi starfsmanni starf við ný embætti sýslumanna eða lögreglu skal leitast við að bjóða honum starf annars staðar á umsýslusviði þess ráðuneytis sem fer með málefni sýslumanna. Við
komandi starfsmaður kann þó að þurfa að hlíta breytingum á starfi vegna skipulagsbreytinga eða sem leiðir af sameiningu sýslumannsembætta og stofnun nýrra lögregluembætta í hverju umdæmi og með hliðsjón af nýju skipuriti. Ný embætti taka yfir þau réttindi og skyldur sem starfsmenn hafa áunnið sér en um réttindi og skyldur starfsmanna vegna skipulagsbreyting
anna fer að öðru leyti eftir ákvæðum laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Ákvæði 7. gr. laga nr. 70/1996, um skyldu til að auglýsa laus störf til umsóknar, eiga hins vegar ekki við um ráðstöfun starfa samkvæmt þessu bráðabirgðaákvæði.

III.

Þrátt fyrir ákvæði 10. gr. laga þessara og ákvæði 2. gr. laga nr. 92/1989, um fram
kvæmdarvald ríkisins í héraði, með síðari breytingum, er ráðherra heimilt, sé slíkt unnt, að sameina embætti sýslumanna í einstökum umdæmum í samræmi við það skipulag sem kveðið er á um í 2. gr. laga þessara, að gættum ákvæðum til bráðabirgða I og II. Skulu þá embættin vera formlega sameinuð frá þeim tíma og skipun sýslumanns tekur þá jafnframt gildi. Kveðið skal á um slíkt í reglugerð.

IV.

Ráðherra getur falið sýslumanni að gegna öðru eða öðrum embættum ásamt eigin embætti í samræmi við ákvæði 3. mgr. 3. gr. laga þessara og ákvæði til bráðabirgða í lögum nr. 92/1989. Í þeim tilvikum er sýslumanni heimilt að fela starfsmönnum embættanna að vinna embættisverk beggja eða allra embættanna hvar sem er innan embættanna. Sýslumanni er jafnframt heimilt að gera nauðsynlegar ráðstafanir sem leitt geta til fjárhagslegrar hagræðing
ar í rekstri og samræmingar á þjónustu. Ráðherra kveður í reglugerð á um framkvæmd þessa ákvæðis.

Athugasemdir við lagafrumvarp þetta.
1. Inngangur.

Frumvarp þetta til nýrra laga um framkvæmdarvald og stjórnsýslu ríkisins í héraði er samið í innanríkisráðuneytinu. Frumvarpið var lagt fram á 140. og 141. löggjafarþingi en varð ekki að lögum á þeim þingum. Frumvarpið er nú lagt fram að nýju í svipaðri mynd.

Hér er um heildarendurskoðun laga um framkvæmdarvald ríkisins í héraði að ræða og er með frumvarpinu lagt til að sýslumannsembættin í landinu verði níu í stað 24. Samhliða þessu frumvarpi er lagt fram frumvarp til laga um breytingu á lögreglulögum er varðar fyrst og fremst breytingar á skipan lögreglumála utan höfuðborgarsvæðisins og Reykjaness. Í því frumvarpi er lagt til að löggæsla verði skilin frá starfsemi sýslumanna og stofnuð sex ný sjálfstæð lögregluembætti, sem verða því átta alls. Óhjákvæmilegt er að saman fari endur
skipulagning á skipan sýslumannsembætta í landinu og breytingar á skipan lögreglumála. Frumvarp þetta er í veigamiklum atriðum efnislega samhljóða tillögum sem settar voru fram í skýrslu sem Þorleifur Pálsson, fyrrv. sýslumaður, samdi á árinu 2010 að beiðni ráðuneyt
isins og fjallaði um tillögur að breytingum á skipan sýslumannsembætta í landinu.

Helstu breytingar sem lagðar eru til með frumvarpi þessu eru þær, eins og áður sagði, að sýslumannsembættum verður fækkað úr 24 í 9. Sýslumannsumdæmin verði Vesturland, Vest
firðir, Norðurland vestra, Norðurland eystra, Austurland, Suðurland, Vestmannaeyjar, Suður
nes og höfuðborgarsvæðið. Þetta er í megindráttum sama umdæmaskipting og lagt er til að gildi fyrir löggæsluna í landinu samkvæmt nýju frumvarpi þar að lútandi, en þó er lagt til að Vestmannaeyjar verði áfram sérstakt umdæmi sýslumanns. Samkvæmt frumvarpinu ákveður ráðherra með reglugerð, að höfðu samráði við sýslumenn og Samband íslenskra sveitarfé
laga, hvaða sveitarfélög tilheyra hverju sýslumannsumdæmi. Með sameiningu sýslumanns
embætta verða til öflugri þjónustustofnanir sem standa betur að vígi til þess að sinna hlut
verki sínu og taka að sér aukin verkefni.

2. Núverandi skipan sýslumannsembættanna og verkefni.

Sýslumannsembættin eru gamalgrónar og traustar stjórnsýslu- og þjónustustofnanir sem gegna og hafa gegnt mikilvægu hlutverki í samfélaginu. Núverandi umdæmaskipan sýslu
manna hefur um langa tíð verið óbreytt. Fram á tíunda áratug síðustu aldar fóru sýslumenn utan Reykjavíkur með lögreglustjórn, dómsvald á lægra dómstigi, önnuðust innheimtu opin
berra gjalda og voru umboðsmenn fyrir Tryggingastofnun ríkisins, auk hinna hefðbundnu verkefna sýslumanna. Að auki voru sýslumenn lengst af oddvitar sýslunefnda í sýslum lands
ins. Á síðustu rúmum tveimur áratugum hafa orðið verulegar breytingar á starfsemi sýslu
manna og er þeirra helstu getið hér á eftir.

Með sveitarstjórnarlögum, nr. 8/1986, er tóku gildi 1. janúar 1987, voru sýslunefndir lagð
ar niður og þá jafnframt þátttaka sýslumanna í sveitarstjórnarmálum. Hinn 1. júlí 1992 varð grundvallarbreyting á skipun réttarfars í landinu með lögum um aðskilnað dómsvalds og framkvæmdarvalds er tóku gildi 1. júlí 1992 svo og breytingum á öllum réttarfarslögum. Fyrir breytinguna fóru sýslumenn og bæjarfógetar utan Reykjavíkur með dómsvald á neðra dómstigi. Á þessu varð breyting með stofnun héraðsdómstóla. Sýslumönnum var áfram falið að annast aðfarargerðir, nauðungarsölu, þinglýsingar, sifjamál, skipti á dánarbúum, lögbók
andagerðir, útgáfu á ýmsum leyfum og skírteinum og ýmis önnur mál. Jafnframt fóru sýslu
menn utan Reykjavíkur áfram með innheimtu opinberra gjalda og önnuðust umboðsstörf fyrir Tryggingastofnun ríkisins. Einnig fóru þeir áfram með lögreglustjórn. Þá varð veigamikil breyting á meðferð opinberra mála er fól m.a. í sér að réttarfar í opinberum málum var fært til þess sem kallað hefur verið ákæruréttarfar. Þáttur ákæruvaldsins var aukinn og lögreglu
stjórum var falið ákæruvald og saksókn í minni háttar málum. Geta má breytinga á barna
lögum 1992, 2003 og 2012 er fólu í sér aukin verkefni sýslumanna á sviði barnaréttar.

Með lögreglulögum, nr. 90/1996, er tóku gildi 1. júlí 1997 og breytingu á lögum um með
ferð opinberra mála var gerð veigamikil breyting á rannsókn sakamála og ákærumeðferð. Jafnframt var stofnunin Rannsóknarlögregla ríkisins lögð niður. Verkefni hennar sem voru rannsóknir allra stærri sakamála voru færð til lögreglustjóra landsins. Jafnframt var lögreglu
stjórum falin saksókn í auknum mæli eða í langflestum málaflokkum. Í ársbyrjun 2007 tóku gildi breytingar á skipulagi lögreglunnar í landinu sem fólu í sér að umdæmin voru stækkuð og embættunum fækkað úr 24 í 15.

Um stjórnsýslu og skipulag sýslumannsembætta gilda lög um framkvæmdarvald ríkisins í héraði, nr. 92/1989. Þar er kveðið á um skiptingu þeirra í stjórnsýsluumdæmi, skipan lög
gæslumála hjá sýslumönnum sem þau annast, um hlutverk, hæfisskilyrði og skyldur sýslu
manns, og um heimild ráðherra til að setja reglugerð um umdæmamörk o.fl. Alls eru stjórn
sýsluumdæmi sýslumanna 24 í dag og eru aðsetur embættanna á eftirtöldum stöðum:

1.	Akranesi (lögreglustjórn, rannsóknardeild).

2.	Borgarnesi (lögreglustjórn).

3.	Stykkishólmi (lögreglustjórn).

4.	Búðardal.

5.	Patreksfirði.

6.	Bolungarvík.

7.	Ísafirði (lögreglustjórn, rannsóknardeild).

8.	Hólmavík.

9.	Blönduósi (lögreglustjórn).

10.	Sauðárkróki (lögreglustjórn).

11.	Siglufirði.

12.	Akureyri (lögreglustjórn, rannsóknardeild).

13.	Húsavík (lögreglustjórn).

14.	Seyðisfirði (lögreglustjórn).

15.	Eskifirði (lögreglustjórn, rannsóknardeild).

16.	Höfn.

17.	Vík.

18.	Hvolsvelli (lögreglustjórn).

19.	Vestmannaeyjum (lögreglustjórn).

20.	Selfossi (lögreglustjórn, rannsóknardeild).

21.	Reykjanesbæ.

22.	Hafnarfirði.

23.	Kópavogi.

24.	Reykjavík.

Embættin eru misstór landfræðilega og hvað starfsmannafjölda og verkefni varðar. Það embætti sem nær til stærsta landsvæðisins er embætti sýslumannsins á Húsavík. Umdæmi hans spannar 18.461 km2 en umdæmi sýslumannsins á Akranesi nær einungis yfir 9,02 km2. Sýslumaðurinn í Reykjavík þjónar 132 þúsund íbúum en sýslumaðurinn í Búðardal þjónar aðeins um 700 manns. Alls vinna um 300 manns hjá öllum sýslumannsembættum landsins í um 280 stöðugildum og þá eru störf sem beinlínis tengjast löggæslu ekki meðtalin. Flestir vinna hjá sýslumanninum í Reykjavík, tæplega 50 manns, en fæstir eru hjá sýslumönnunum í Búðardal og Hólmavík, þar sem stöðugildi eru um þrjú.

Um verkefni sýslumanna gilda margvísleg lög sem þeir fylgja við framkvæmd og úrlausn verkefna sinna. Í fylgiskjali I er ítarleg lýsing á verkefnum sýslumanna, annars vegar yfir þau verkefni sem öll embætti annast og hins vegar verkefni sem einstök embætti annast.

3. Undirbúningur að nýrri skipan.

Í ráðuneyti dómsmála, áður dómsmála- og mannréttindaráðuneyti og nú innanríkisráðu
neyti, hefur verið unnið að heildarendurskipulagningu og framtíðarstefnumótun í málefnum sýslumanna og lögregluembætta.

Hinn 4. desember 2009 fól þáverandi dómsmálaráðherra Þorleifi Pálssyni, fyrrv. sýslu
manni í Kópavogi, að gera tillögur um breytingar á skipan sýslumannsembætta í landinu. Í erindisbréfi ráðherra var kveðið á um að tillögurnar skyldu miða að því að ná fram verulegri hagræðingu í rekstri embættanna, m.a. til að mæta þeirri hagræðingarkröfu sem blasti við. Miða ætti tillögur við að löggæslan yrði skilin frá sýslumannsembættum og hún yrði þannig rekin í nokkrum sjálfstæðum embættum. Því skyldi í tillögunum felast ráðagerð um það hversu mörg sýslumannsembættin ættu að vera, um staðsetningu þeirra, hvar skuli starfrækja útibú með fullri þjónustu, enda séu næg verkefni fyrir lögfræðing í fullu starfi, og hvar skuli starfrækt útibú með minni þjónustu", eins og sagði í erindisbréfi til Þorleifs.

Skipaður var sérstakur ráðgjafarhópur sem var verkefnisstjóranum til fulltingis en í honum áttu sæti Elliði Vignisson, bæjarstjóri í Vestmannaeyjum, tilnefndur af Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Anna Birna Þráinsdóttir, tilnefnd af Sýslumannafélagi Íslands, og Ásdís Ingi
bjargardóttir, skrifstofustjóri í dómsmála- og mannréttindaráðuneytinu. Náið samráð var haft við sýslumannsembætti landsins um verkefnið og langflest embættin heimsótt.

Samhliða þessu var skipaður starfshópur til að endurskoða lögreglulög og var frumvarp þar að lútandi lagt fyrir Alþingi á 138. löggjafarþing 2009–2010, en náði ekki fram að ganga. Nýtt frumvarp um breytta skipan lögreglumála er nú lagt fram samhliða þessu frumvarpi um embætti sýslumanna. Það byggist að meginefni til á fyrra frumvarpi, þó með þeirri breytingu að nú er lagt til að lögregluembættin verði átta en ekki sex, eins og ráð var fyrir gert í fyrra frumvarpi.

Verkefnisstjóri og starfshópur um málefni sýslumanna skilaði ítarlegri skýrslu um til
lögur að breytingum á skipan sýslumannsembætta á landinu" til dómsmála- og mannréttinda
ráðherra í febrúar 2010. Í skýrslunni var lagt til að stjórnsýslusvæðin yrðu sjö í stað þeirra 24 sem nú eru og tækju mið af svæðaskiptingu í sóknaráætlun 20/20, en að í undantekningar
tilfellum þar sem aðstæður krefðust þess störfuðu fleiri en einn sýslumaður á sama stjórnsýslusvæði. Var lagt til að sýslumenn yrðu þar með tíu talsins.

4. Ástæður fyrir sameiningu á sýslumannsembættum.

Ýmsar ástæður liggja til grundvallar þeirri endurskoðun sem þetta frumvarp felur í sér. Hér verða helstu forsendur raktar.

Breytingar á skipan lögreglumála.

Eins og fram hefur komið eru áformaðar breytingar á skipulagi lögreglunnar utan höfuð
borgarsvæðisins og Suðurnesja. Samkvæmt áðurnefndu frumvarpi er lagt til að löggæsla og ákæruvald verði skilin frá embættum sýslumanna og stofnuð ný embætti sem fari með lög
reglustjórn og ákæruvald sem að lögum heyra undir lögreglustjóra í landinu. Við þessa breyt
ingu dragast verkefni hjá 13 sýslumannsembættum sem fara nú með löggæslumál svo mikið saman að gjörbreyting verður á starfsemi þeirra.

Byggðaþróun og bættar samgöngur.

Núverandi umdæmaskipan hefur verið nær óbreytt um mjög langa hríð. Því er augljóst að forsendur þær sem núverandi umdæmaskipan byggist á hafa breyst í veigamiklum atriðum. Auk bættra samgangna mætti nefna fækkun íbúa í sumum héruðum og mikla fjölgun annars staðar. Einnig hafa bættar samgöngur í öllum landshlutum gert að verkum að vegalengdir hafa styst innan svæða. Má þar t.d. nefna tilkomu jarðganga á Vestfjörðum og Norðurlandi.

Sameining sveitarfélaga og sameining stofnana.

Síðustu árin hefur öll þróun á sviði sveitarstjórnarmála verið í þá átt að fækka sveitar
félögum í landinu, sameina þau og gera þau öflugri stjórnsýslueiningar. Þegar sýslunefndir voru lagðar niður 1986 voru sveitarfélög hér á landi yfir 200 talsins, en eru í dag 74 og má gera ráð fyrir að þeim muni fækka enn á komandi árum. Eðlilegt er að stjórnsýsla ríkisins í héraði fylgi þessari þróun enda eiga hér sömu sjónarmið við í flestum tilfellum.

Aukin samskiptatækni og rafræn þjónusta.

Á síðari árum hefur orðið stökkbreyting á allri samskiptatækni með tilkomu internetsins. Rafræn stjórnsýsla er að ryðja sér æ meira til rúms sem gerir það að verkum að staðsetning embættis er ekki höfuðatriði, heldur fyrirkomulag og inntak þjónustu. Má nefna að í samstarfi innanríkisráðuneytisins, Þjóðskrár, sýslumanna og fjármálastofnana er nú unnið að mótun og innleiðingu rafræns þinglýsingakerfis. Þá er mikil áhersla lögð á að bæta og þróa öll starfs- og upplýsingakerfi sýslumanna þannig að þau mæti sem best þörfum rafrænnar stjórn
sýslu og upplýsingamála og feli um leið í sér ákveðna gagnvirkni.

Krafa um hagræðingu í ríkisrekstri.

Alls staðar í rekstri hins opinbera hafa verið gerðar kröfur um hagræðingu þar sem hægt er að koma því við og eru sýslumannsembættin þar ekki undanskilin. Á síðustu árum hafa heildarfjárveitingar til embættanna lækkað verulega að raungildi. Óhjákvæmilegt er að bregðast við þessari þróun með hagræðingu og skipulagsbreytingum um leið og leitast er við að vernda þá grunnþjónustu og meginstarfsemi sem sýslumönnum er ætlað að sinna. Í fylgi
skjali II gefur að líta þróun fjárveitinga til einstakra embætta frá árinu 2011.

Með fækkun og stækkun embættanna verða hin nýju embætti öflugri.

Telja má að minnstu embættin sem hafa fáum starfsmönnum á að skipa séu of veikburða til þess að halda uppi nægjanlega öflugri þjónustu í samanburði við stærri embætti. Við minnstu embættin eru nú tæplega nægileg verkefni fyrir löglærðan starfsmann. Þess er vænst að stækkun og sameining embætta leiði til þess að þau verði öflugri þjónustueiningar. Al
mennt má gera ráð fyrir að sérhæfing og afköst starfsmanna aukist við stærri embætti og að stærri og færri embætti muni tryggja betur samræmt verklag.

5. Stefnumótun í málefnum sýslumanna.

Mótun stefnu í málefnum sýslumanna hefur haldið áfram í innanríkisráðuneytinu frá stofn
un þess 1. janúar 2011. Hefur sú vinna í aðalatriðum tekið mið af skýrslu Þorleifs Pálssonar og starfshópsins sem vann með honum að mótun tillagna um breytta skipan sýslumanns
embættanna.

Við heildarstefnumótun í málefnum sýslumanna hefur innanríkisráðuneytið unnið eftir verkefnaáætlun sem er sambærileg fyrir löggæslu og sýslumenn. Í því felst m.a. að miðað er að mestu leyti við sömu eða sambærileg umdæmi og að breytingar gangi í gegn eins samhliða og kostur er.

Hvað sýslumenn varðar má skipta verkþáttum sem unnið er að á grundvelli verkáætlunar
innar í eftirfarandi þætti:

1.	Greining á núverandi fjárveitingum embætta eftir málaflokkum. Markmiðið er ma. að undirbúa skiptingu fjárveitinga milli sýslumannsembætta annars vegar og hins vegar lögregluembætta þegar kemur að þeim aðskilnaði.

2.	Undirbúningur að nýju líkani til að reikna út fjárveitingar til hinna nýju sýslumanns
embætta á grundvelli umfangs starfseminnar og með hliðsjón af ýmsum ytri aðstæðum.

3.	Gerð frumvarps þessa.

4.	Stefnumótunarvinna í málefnum sýslumanna. Í því felst samræmd vinna sem tryggir aðkomu sem flestra starfsmanna embættanna að mótun starfsemi og þjónustu nýrra emb
ætta eftir sameiningu.

5.	Aðrir verkþættir, svo sem varðandi starfs- og upplýsingakerfi sýslumanna og um rafræna stjórnsýslu.

Í þessari vinnu allri er leitast við að eiga eins náið samráð og kostur er við sýslumenn landsins og starfsmenn embættanna. Þá mun ráðuneytið einnig áfram eiga gott samráð við sveitarfélög um innleiðingu þessara laga.

6. Markmið og nokkur meginsjónarmið sem höfð eru að leiðarljósi.

Í stefnumótunarvinnunni um málefni sýslumanna hefur frá upphafi verið byggt á nokkrum meginsjónarmiðum sem rakin verða hér á eftir.

Meginmarkmið.

Meginmarkmið með nýrri skipan sýslumannsembættanna eru eftirfarandi:

1.	Að þjónusta við borgarana verði eins góð og kostur er (þjónustumarkmið).

2.	Að rekstur embættanna verði eins hagkvæmur og kostur er (fjárhagslegt markmið).

3.	Að efla stjórnsýslu sýslumannsembættanna og gera þau betur í stakk búin til að taka að sér aukin verkefni (stjórnsýslulegt markmið).

Markmið er lýtur að þjónustu er háð mati hverju sinni. Það gefur tilefni til að móta stefnu um hvað sé ásættanleg þjónusta fyrir þá sem þurfa á þjónustu embættanna að halda. Þótt sýslumannsembættum fækki þarf það ekki að þýða minni þjónustu. Þvert á móti er hægt að halda því fram að stærri og öflugri embætti geti veitt betri þjónustu en mjög lítil. Með stækk
un embættanna verða þau öflugri stjórnsýslueiningar en áður. Starfsmenn þeirra fást við fleiri mál og fjölbreyttari. Þannig fá þeir meiri þjálfun og öðlast meiri færni. Annað markmiðið er í sjálfu sér óumdeilt en skoðanir kunna að vera skiptar um það hvernig því verður best náð. Efling embættanna er forsenda fyrir því að unnt verði að fela þeim aukin verkefni.

Umdæmi sýslumanna og svæðasamvinna sveitarfélaga.

Það er mikilvægt sjónarmið að ný umdæmaskipting sýslumanna og þjónustusvæði ann
arrar opinberrar stjórnsýslu fari saman eins og kostur er og taki mið af skipulagi svæðasam
vinnu sveitarfélaga.

Í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga frá desember 2010 um skýrslu Þorleifs Páls
sonar segir:

Í skýrslunni er lagt til að landinu verði skipt í sjö stjórnsýslusvæði og umdæmi stjórnsýslusvæð
anna verði í samræmi við svæðaskiptingu skv. stefnumörkun 20/20. Sú svæðaskipting miðast við umdæmi landshlutasamtaka sveitarfélaga sem eru átta. … Sambandið fagnar því að í skýrslunni er sú hugsun lögð til grundvallar að samræma staðbundin stjórnsýsluumdæmi. Á landsþingi sam
bandsins í lok september sl., þar sem rædd var stefnumótun fyrir nýtt kjörtímabil, var einmitt lögð mikil áhersla á að þörf sé á því að samræma staðbundin stjórnsýsluumdæmi ríkisins.

Sýslumannsembættin verði miðstöðvar stjórnsýslu ríkisins í héraði.

Sýslumenn hafa frá fornu fari farið með framkvæmdarvald ríkisins í héraði. Telja verður að sýslumannsembættin geti þjónað mikilvægu hlutverki í allsherjaruppstokkun á þjónustu
kerfi ríkisins í héraði. Í 1. gr. frumvarpsins er störfum sýslumanna lýst þannig að þeir fari með framkvæmdarvald og stjórnsýslu ríkisins í héraði, hver í sínu umdæmi, eftir því sem lög, reglugerðir og önnur stjórnvaldsfyrirmæli kveða á um. Í þessu felst sú meginstefna að skrif
stofur sýslumanna verði stjórnsýslumiðstöðvar ríkisins í héraði. Það er hagkvæmt fyrir hina opinberu stjórnsýslu að sameinast í einn þjónustukjarna. Það er ekki síður til þæginda fyrir þá sem þjónustunnar eiga að njóta að geta leitað á einn stað til að fá þjónustu fleiri ólíkra stofnana. Auk lögbundinna verkefna hafa sýslumenn um árabil sinnt verkefnum fyrir fleiri ráðuneyti. Má þar nefna innheimtu opinberra gjalda og umboðsstörf fyrir Tryggingastofnun ríkisins og Sjúkratryggingar Íslands. Við endurskipulagningu á opinberri þjónustu á lands
byggðinni er eðlilegt að skoðað verði hvort og hvernig sýslumenn geti í auknum mæli þjónað ríkisstofnunum sem hafa starfsstöðvar úti á landi. Þetta getur verið með ýmsu móti allt frá því að sýslumönnum yrðu falin störf í umboði viðkomandi stofnunar til þess að þeir veiti stofnuninni ákveðna stoðþjónustu án þess að þeir hefðu með störf hennar að gera að öðru leyti. Sem dæmi mætti nefna:

1.	Þjónustan gæti verið fólgin í því að stofnanir sem hefðu útibú á stjórnsýslusvæðinu nytu ýmis konar stoðþjónustu frá sýslumannsembætti, svo sem bókhaldsþjónustu og sím
svörunarþjónustu.

2.	Þjónustan gæti verið fólgin í því að viðkomandi stofnun hefði starfsaðstöðu í húsnæði sýslumannsembættis, líkt og háttar til með útibú umboðsmanns skuldara hjá sýslumann
inum í Reykjanesbæ.

3.	Þjónustan gæti einnig verið fólgin í því að sýslumanni eða tilteknum starfsmanni hans væru falin ákveðin verkefni í þágu tiltekinnar stofnunar.

Öll slík þjónusta yrði að vera samkvæmt samningi milli stofnunarinnar og viðkomandi sýslumanns, sniðin að þörfum viðkomandi stofnunar.

Sýslumannsembættin veiti íbúum góða þjónustu.

Telja verður að eftirtalin atriði skipti mestu máli þegar lagt er mat á þjónustu sýslumanna.

a.	Að sýslumannsembættin verði færri og stærri.

Með sameiningu embætta verða stærri embætti faglega öflugri en hin minni. Í minnstu embættunum koma eðlilega fá mál til umfjöllunar. Því öðlast starfsmenn þeirra ekki þá þjálfun við úrlausn verkefna sem æskileg er.

b.	Að skrifstofur sýslumanna verði fleiri en ein í hverju umdæmi ef þörf krefur.

Gert er ráð fyrir að ráðherra ákveði í reglugerð hvar sýslumaður skuli hafa aðalskrifstofu og hvar skuli setja niður aðrar sýsluskrifstofur í umdæminu og hvaða þjónustu þær skuli veita.

Samkvæmt núverandi skipan er hvert sýslumannsumdæmi afmarkað þjónustusvæði og hverjum sýslumanni er ætlað að þjóna íbúum þess svæðis. Með stækkun umdæma sýslu
manna vinnst m.a. að íbúar geta leitað til allra sýsluskrifstofa í umdæminu eftir því sem þeim hentar. Líta verður á skrifstofur sýslumanns sem eina heild, eitt þjónustunet, þar sem hver sýsluskrifstofa getur gegnt ákveðnu hlutverki í heildarþjónustunni. Þannig er hægt að nýta starfskrafta á hverjum stað ekki aðeins fyrir það þjónustusvæði sem sýsluskrifstofunni er ætlað að þjóna heldur fyrir starfsemi embættisins í heild.

Sýsluskrifstofa getur verið með mismunandi hætti eftir aðstæðum á hverjum stað. Sýslu
skrifstofa þar sem vinna bæði lögfræðingur og þjálfað starfsfólk gæti veitt eins góða þjónustu og aðalskrifstofa sýslumanns. Í því tilfelli ætti breytingin ekki að raska þeirri þjónustu sem íbúum stendur til boða.

Þar sem ekki er hagkvæmt að hafa sýsluskrifstofu sem veitir fulla þjónustu gæti verið þörf fyrir minna útibú. Á slíkri skrifstofu yrði veitt lágmarksþjónusta, svo sem afhending eyðu
blaða, móttaka á umsóknum um leyfi og skírteini, einfaldar upplýsingar gefnar á sviði al
mannatrygginga og móttaka á greiðslum, móttaka á tilkynningum um andlát og fleiri sam
bærileg verkefni. Starfsmaður í hlutastarfi gæti sinnt slíku þjónustustarfi. Hugsanlegt er að slík skrifstofa yrði rekin í tengslum við lögreglustöð eða aðra opinbera þjónustu, svo sem á skrifstofu sveitarfélags.

c.	Að nútíma samskiptatækni verði nýtt.

Með tilkomu internetsins og nýrri tækni í rafrænum samskiptum opnast ýmsir möguleikar til þess að auka þjónustu við íbúana. Þetta gildir bæði um samskipti íbúanna við skrifstofu sýslumanns og milli skrifstofa sýslumanns eða sýslumannsembætta.

d.	Að tryggja símenntun starfsmanna embættanna.

Verkefni þau sem unnin eru á skrifstofum sýslumanna eru mjög sérhæfð og krefjast sérþekkingar starfsmanna. Fyrir nokkrum árum var komið á fót námskeiðum fyrir starfsmenn sýslumannsembættanna. Að því stóðu Sýslumannafélag Íslands og Fræðslusetrið Starfs
mennt. Námsefnið var unnið að verulegu leyti af starfsmönnum embættanna sem í mörgum tilfellum önnuðust kennsluna. Markmiðið var að gera starfsmenn hæfari til þess að fást við þau verkefni sem þeir sinna og bæta þjónustu embættanna. Brýnt er að framhald verði á fræðslustarfseminni.

Samskipti við lögreglustjóra og sveitarfélög.

Lögð er áhersla á að góð samskipti verði milli stjórnsýslu ríkisins í héraði og staðbund
innar stjórnsýslu sveitarfélaganna. Því er lagt til í frumvarpinu að í hverju sýslumanns
umdæmi hafi sýslumaður forgöngu um reglulegt samráð við sveitarfélög og önnur stjórnvöld ríkisins um fyrirkomulag og samræmingu opinberrar þjónustu í umdæminu eftir því sem við getur átt.

a.	Þjónustuaðilar myndi öfluga heild.

Til þess að styrkja framkvæmd opinberrar þjónustu í einstökum landshlutum þurfa allir þeir sem koma þar að málum að vinna saman. Það er líklegt að slíkt samstarf auki skilning á viðfangsefnum og sjónarmiðum þeirra sem hlut eiga að máli og tryggi betur framgang góðrar og öflugrar stjórnsýslu.

b.	Samskipti sýslumanns og lögreglustjóra.

Í umræðum um stofnun nýrra lögregluumdæma hefur komið upp það sjónarmið að hag
kvæmt sé að fela sýslumannsembættunum ákveðna stoðþjónustu við lögregluembættin á landsbyggðinni, svo sem bókhaldsþjónustu og símsvörunarþjónustu. Einnig má nefna að stefnt er að því nýta núverandi húsnæði sýslumannsembættanna sem mest án breytinga. Í sumum tilfellum kynni því að vera nauðsynlegt að húsnæði yrði samnýtt af báðum aðilum sem varla ætti að vera vandkvæðum bundið í ljósi sögu embættanna.

c.	Samskipti sýslumanns við sveitarstjórnir.

Rétt er fyrir sveitarfélög á hverju stjórnsýslusvæði að kanna þá möguleika sem felast í nánari samvinnu milli sveitarfélaga og viðkomandi sýslumannsembættis. Nefna mætti t.d. innheimtu á fasteignagjöldum og öðrum gjöldum. Önnur verkefni koma til greina, svo sem símsvörun, bókhaldsþjónusta og fleiri verkefni fyrir minni sveitarfélög. Um þá viðleitni að flytja störf til landsbyggðarinnar og hvern þátt sýslumannsembættin geta átt í því er síðar fjallað. Samvinna sýslumannsembætta og sveitarstjórna getur skilað árangri í þeirri viðleitni.

d.	Samskipti sýslumanns við aðrar ríkisstofnanir í héraði.

Áður hefur verið minnst á þá möguleika sem samvinna ríkisstofnana á sama þjónustusvæði kynni að skapa til aukinnar hagræðingar og bent á að sýslumannsembættin geti gegnt þar lykilhlutverki.

Samstarf sýslumannsembættanna.

Sýslumannsembættin lúta ekki stjórn neinnar yfirstofnunar og þau heyra beint undir innanríkisráðuneytið. Víða í stjórnkerfinu eru yfirstofnanir sem gegna ákveðnu hlutverki við stjórnun, samræmingu og stefnumótun þeirra undirstofnana sem undir þær heyra. Nærtækasta dæmið er embætti ríkislögreglustjóra. Það embætti vinnur m.a. að stefnumótun fyrir lögregl
una, er í fyrirsvari í almennum málum lögreglunnar, heldur utan um skráningar- og upp
lýsingakerfi, hefur með höndum stjórn sérsveitar lögreglunnar og annast ýmis fleiri verkefni.

Í frumvarpinu er ekki lagt til að stofnað verði neins konar yfirsýslumannsembætti eða að einu embætti verði falin yfirstjórn yfir öðrum. Þess í stað er lagt til að sýslumenn tilnefni árlega úr sínum hópi þriggja manna nefnd sem verði ráðuneytinu til ráðgjafar um ýmis mál
efni sýslumannsembættanna og hafi með höndum verkefni sem varða embættin í heild.

Sýslumannsembættin taki að sér ný verkefni.

Enda þótt ekki sé fjallað um tiltekin ný verkefni sýslumanna í frumvarpinu þá er rétt að vekja athygli á því að með eflingu embættanna opnast möguleiki fyrir því að fela þeim aukin verkefni, annað hvort með lagabreytingu, ákvörðun ráðuneytis eða samningum.

Nefnd eru hér örfá dæmi til skýringa.

a.	Sáttastörf í einkamálum.

Í 107. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, eru ákvæði um að vísa megi máli til sýslumanns til sáttaumleitana. Æskilegt væri að þetta úrræði til að leysa úr deilumálum væri meira notað og vert að kanna á hvern hátt unnt væri að stuðla að því að fleiri mál leystust með þeim hætti. Í barnalögum er nú kveðið á um aukið hlutverk sýslumanna hvað varðar sáttaumleitan í forsjár- og umgengnismálum.

b.	Að flytja verkefni til landsbyggðarinnar.

Áður hefur verið minnst á hagkvæmni þess að nýta rafræna þjónustu í stjórnsýslunni. Slík tækni gefur ýmsa möguleika. Fyrst og fremst gefur það viðskiptavinum möguleika á þjónustu í gegnum internetið án þess að mæta til viðkomandi stofnunar. Á sama hátt gefur það stofn
unum færi á að veita íbúum betri þjónustu. Spurning er hvernig slík tækni er notuð. Það mætti færa fyrir því rök að unnt væri með aðstoð tækninnar að færa í auknum mæli þjónustu, sem sýslumannsembættunum er ætlað að veita, til Reykjavíkur. Á sama hátt væri unnt að flytja þjónustu sem nú er veitt af stofnunum í Reykjavík út á land. Varðandi síðari kostinn geta sýslumannsembættin gegnt hér mikilvægu hlutverki. Með samningi milli sýslumanns
embættis og viðkomandi stofnunar væri á einfaldan hátt hægt að flytja störf án þess að kosta of miklu til. Víða hjá sýslumannsembættum er vannýtt húsnæði. Starfsemi sem flutt yrði til sýslumannsembættis nyti ýmiss konar þjónustu sem fyrir er hjá viðkomandi embætti.

c.	Sérverkefni.

Nokkrir sýslumenn hafa tekið að sér sérverkefni. Telja verður að þessir verkefnaflutningar til sýslumanna hafi skilað góðum árangri. Nýskipan sýslumannsembættanna ætti ekki að hafa áhrif á þá starfsemi sem flutt hefur verið til embættanna en gefur þvert á móti tilefni til þess að auka hana enn frekar.

7. Frumvarpið.

Frumvarpið sem nú er lagt fram gerir ráð fyrir að embættum sýslumanna verði fækkað úr 24 í 9. Þau embætti sýslumanna sem nú eru starfandi sameinast í hinum nýju embættum, utan embætta sýslumannanna í Reykjanesbæ og í Vestmannaeyjum. Embætti sýslumannsins í Reykjanesbæ breytist ekki að öðru leyti en því að það mun framvegis bera heitið embætti sýslumannsins á Suðurnesjum, en í Vestmannaeyjum verður lögreglan skilin frá embætti sýslumanns og færð undir nýtt embætti lögreglustjóra á Suðurlandi. Gengið er út frá því að skipulagsbreyting sem í frumvarpinu felst og áform um stofnun nýrra lögregluembætta samkvæmt lögreglulögum hafi ekki í för með sér miklar breytingar á húsnæði. Í flestum tilvikum yrði leitast við að nýta núverandi húsnæði sýslumanna eins og mögulegt er, bæði undir starfsemi sýslumanns sem og lögreglu ef því verður við komið. Í ákveðnum tilvikum kann þó að þurfa að gera einhverjar breytingar. Með því að skipuleggja ný embætti sýslu
manna og lögreglu á sama tíma er hægt að stuðla að því að það húsnæði sem er til staðar verði nýtt á sem bestan hátt til að lágmarka kostnað.

Frumvarpið kveður á um að hið nýja skipulag taki gildi árið 2015. Því gefst tími til að undirbúa innra skipulag hinna nýju embætta, þjónustu þeirra og starfsemi að öllu leyti. Frum
varpið gerir ráð fyrir að hægt sé að stíga ákveðin skref í átt að hinu nýja skipulagi fyrr, t.d. með sameiningu embættisverka tveggja eða fleiri embætta þar sem sami sýslumaður gegnir embættunum, eða með sameiningu sé slík leið fær, sbr. ákvæði til bráðabirgða.

Hvað starfsmenn gömlu embættanna varðar er gert ráð fyrir því að þeim verði boðið starf hjá hinum nýjum embættum, sem taka við öllum réttindum og skyldum hinna gömlu embætta. Sýslumenn nýrra embætta verða valdir úr hópi starfandi sýslumanna, öðrum verða boðin störf við hin nýju embætti, ný lögregluembætti eða annars staðar á umsýslusviðið ráðuneytisins.

Athugasemdir við einstakar greinar frumvarpsins.

Um 1. gr.

Ákvæði greinarinnar er efnislega samhljóða 1. gr. gildandi laga um framkvæmdarvald ríkisins í héraði, að undanskildu því að gert er ráð fyrir að sýslumenn fari ekki lengur með lögreglumálefni. Að öðru leyti er ekki gert ráð fyrir að breyta þeim verkefnum sem sýslu
menn hafa með höndum samkvæmt núgildandi skipulagi.

Um 2. gr.

Í ákvæði þessu er það skref stigið að fækka umdæmum sýslumanna úr 24 í 9, en við þá breytingu eru öll núverandi umdæmi sameinuð í stærri umdæmi, að undanskildum umdæmum sýslumannanna á Suðurnesjum og í Vestmannaeyjum. Með stækkun og fækkun embættanna munu þau verða bæði faglega öflugri og fjárhagslega betur í stakk búin að sinna þeim verkefnum sem þeim hafa verið falin. Fækkun sýslumannsembætta hefur verið í skoðun um nokkurt skeið í ráðuneytinu með aðkomu sýslumanna og stjórnar Sýslumannafélags Íslands. Í almennum athugasemdum við frumvarp þetta er nánari grein gerð fyrir þessum breytingum.

Í 2. mgr. er fjallað um umdæmamörk embætta sýslumanna. Er gert ráð fyrir því að umdæmamörk verði ákveðin að höfðu samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga og sýslu
menn með hliðsjón af skipulagi annarrar opinberrar þjónustu. Gert er ráð fyrir að ný um
dæmamörk sýslumannsembætta verði að meginstefnu til hin sömu og ný umdæmamörk lög
regluumdæma.

Í 3. mgr. er gert ráð fyrir að ráðherra ákveði í reglugerð hvar aðalskrifstofa og aðrar skrif
stofur sýslumanns skuli vera. Gert er ráð fyrir að samráð verði haft við sýslumann um stað
setningu annarra sýsluskrifstofa umdæmisins og hvort þar skuli veita fulla eða minni þjón
ustu. Við framangreinda skipulagningu er jafnframt rétt að líta til þess hvernig skipulagi lögreglu innan umdæmisins verður háttað.

Um 3. gr.

Í 1. mgr. er kveðið á um að ráðherra skipi sýslumenn og setji þeim erindisbréf. Þá er í 2. mgr. kveðið á um að auk almennra hæfisskilyrða til að hljóta opinbert embætti þurfi sýslu
maður að uppfylla tiltekin skilyrði. Er hér í meginatriðum litið til þeirra hæfisskilyrða sem héraðsdómarar þurfa að uppfylla til skipunar í embætti samkvæmt dómstólalögum. Í 5. gr. gildandi laga um framkvæmdarvald ríkisins í héraði um skipun sýslumanna segir að engan megi skipa sýslumann nema hann fullnægi almennum skilyrðum til að hljóta skipun í embætti héraðsdómara, öðrum en um lágmarksaldur. Í 3. gr. frumvarps þessa er hins vegar farin sú leið að tilgreina þau hæfisskilyrði í ákvæðinu sem sýslumenn þurfa að uppfylla til skipunar í embætti og hefur skilyrði um 30 ára lágmarksaldur verið bætt við. Ástæða þess er öðrum þræði sú að til skipunar í embætti sýslumanns þurfi viðkomandi að hafa öðlast nokkra reynslu.

Í 3. mgr. ákvæðisins er getið um að ráðherra geti falið öðrum sýslumanni að gegna embætti sýslumanns sem veitt er lausn frá embætti, leyfi frá störfum eða hann forfallast af öðrum ástæðum, til allt að eins árs í senn. Í þeim tilvikum ákveður kjararáð þóknun vegna slíkra starfa sem sýslumanni eru falin samhliða eigin embætti. Er hér einkum um að ræða þau tilvik þegar sýslumaður fær lausn frá starfi vegna aldurs en ekki hefur verið skipaður annar í hans stað, ef sýslumaður forfallast vegna veikinda eða fær leyfi frá störfum tímabundið vegna annarra ástæðna, t.d. vegna námsleyfis. Jafnframt er tekið fram að ráðherra geti kosið að setja annan mann til að gegna embætti sýslumanns um stundarsakir í forföllum hans, þó eigi lengur en til eins árs. Er hér horft til 24. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 70/1996.

Í 4. mgr. er kveðið á um það að ráðherra geti ákveðið að fela sýslumanni eða fulltrúa hans embættisverk annars sýslumanns. Hér geta fallið undir t.d. hjónavígslur í öðru umdæmi og er þá við það miðað að sá sýslumaður sem framkvæmir umrætt embættisverk tilkynni það fyrir fram bæði til ráðuneytisins og til sýslumanns í því umdæmi þar sem athöfn á að fara fram og fái til þess samþykki. Einnig mætti færa verkefni til með þessum hætti vegna mikils tímabundins álags eða vanhæfis sýslumanns í tilteknu máli.

Um 4. gr.

Í 1. mgr. ákvæðisins er kveðið á um að ráðherra geti falið sýslumanni framkvæmd tiltek
inna sérverkefna og er þá átt við verkefni sem ekki eru öðrum falin að lögum. Þá getur ráðherra jafnframt falið sýslumanni að annast framkvæmd verkefna á landsvísu sem annars ættu undir aðra sýslumenn, ráðuneytið eða undirstofnanir þess, enda standi til þess heimild í viðkomandi lögum. Þarna geta fallið undir stjórnsýsluverkefni sem ýmist hefur verið útvist
að úr ráðuneytinu eða heyrðu annars undir önnur sýslumannsembætti. Um núverandi sérverk
efni sýslumanna vísast til fylgiskjals I.

Í 2. mgr. ákvæðisins er kveðið á um að samþykki ráðherra þurfi að liggja fyrir ef sýslu
menn taka við framkvæmd verkefna fyrir önnur stjórnvöld með samningi. Í þessu samhengi má nefna að núverandi embætti sýslumanna utan Reykjavíkur hafa haft með höndum um
boðsstörf fyrir Tryggingastofnun ríkisins og Sjúkratryggingar Íslands, en að óbreyttu er ekki gert ráð fyrir að þau verkefni embættanna taki breytingum vegna framlagningar þessa frum
varps. Þá hafa embætti sýslumanna einnig tekið að sér bókhald, eða innheimtu gjalda fyrir tiltekin opinber embætti og stofnanir. Er talið rétt að ný verkefni sýslumanna verði þannig borin undir ráðherra til samþykktar, enda er hér um að ræða verkefni sem ekki eru lögbundin verkefni þeirra.

Um 5. gr.

Í 1. og 2. mgr. er hnykkt á því að sýslumaður fari með faglega, stjórnunarlega og fjárhags
lega ábyrgð embættis síns. Þá ræður hann starfsfólk við embætti sitt, sbr. yfirstjórnunar
heimildir hans og ákveður hvar það skuli hafa starfsstöð, þ.e. á aðalskrifstofu eða öðrum sýsluskrifstofum. Í þessu felst að sýslumaður er sjálfstæður í störfum sínum og ber ábyrgð á embætti sínu, að því leyti sem lög mæla fyrir um. Hefur verið talið að svo hafi ávallt verið þó að í ákvæði þessu sé þetta sérstaklega tekið fram. Þá er jafnframt í 2. mgr. kveðið á um hæfisskilyrði löglærðra fulltrúa sýslumanna.

Samkvæmt 3. mgr. er sýslumanni heimilt að ákveða að tiltekinn löglærður fulltrúi sé staðgengill hans og sinni störfum sýslumanns ef hann er fjarverandi vegna sumarleyfa eða í styttri fjarvistum, enda hafi ráðherra ekki falið öðrum að gegna embættinu skv. 3. mgr. 3. gr. Um hæfisskilyrði staðgengils gilda sömu reglur og um sýslumann, nema hvað varðar aldur.

Um 6. gr.

Í ákvæði þessu er gert ráð fyrir að sýslumenn tilnefni árlega úr sínum hópi nefnd þriggja manna. Hlutverk nefndarinnar er tilgreint í ákvæðinu. Í a-lið er gert ráð fyrir starfi nefndar
innar út á við, t.d. vinnu með ráðuneytinu að stefnumótun sýslumannsembættanna, sem og tillagna að endurbótum á löggjöf sem gildir um sýslumenn. Í b-lið er gert ráð fyrir að nefndin hafi með höndum tiltekin verkefni sem lúta að sameiginlegum málefnum embættanna. Sem dæmi má nefna útgáfu ársskýrslu þar sem helstu talna- og verkefnalegu upplýsingar um starf
semi sýslumannsembættanna eru settar fram. Um getur verið að ræða upplýsingar á landsvísu greindar niður eftir embættum sem varða fjölda þeirra mála sem embættin hafa með höndum, svo og hvernig embættunum hefur gengið að uppfylla þau markmið sem sett eru fram í árs
áætlunum o.fl.

Í 2. mgr. er gert ráð fyrir að nefndin geti falið einu embætti framkvæmd einstakra verkefna hennar undir stjórn nefndarinnar. Má sem dæmi nefna að nefndin feli einu embætti að annast sameiginlega vefsíðu embættanna eða annast gerð ársskýrslu þeirra. Um þetta er nánar fjallað í almennum athugasemdum frumvarpsins.

Um 7. gr.

Í ákvæði þessu er gert ráð fyrir því að sýslumenn, hver í sínu umdæmi, hafi forgöngu um samráð við sveitarfélög og önnur stjórnvöld ríkisins varðandi samræmingu á opinberri þjón
ustu, eftir því sem við á. Er gert ráð fyrir því að starf þetta mótist eftir þörfum í hverju umdæmi fyrir sig.

Um 8. gr.

Hér er lagt til að sýslumönnum sé, til viðbótar því gjaldi sem þeim er heimilt að innheimta samkvæmt lögum um aukatekjur ríkissjóðs, heimilt að taka gjald sem samsvarar kostnaði vegna verka sem framkvæmd eru utan hefðbundins vinnutíma og starfsstöðva þeirra og lög um aukatekjur ríkissjóðs ná ekki til. Um er að ræða tímagjald að viðbættri akstursþóknun á grundvelli gjaldskrár sem ráðherra ákveður, enda sé ekki mælt fyrir um slíka gjaldtöku í öðrum lögum. Það gjald sem tekið er aukalega, skal renna til embættisins, enda er því ætlað að mæta auknum kostnaði þess vegna þessara starfa.

Sem dæmi má nefna að í ákveðnum tilvikum hefur verið óskað eftir þjónustu sýslumanna utan vinnutíma og utan skrifstofu þeirra til að sinna þeim málefnum sem þeim eru falin í lögum og reglugerðum. Hafa hjónavígslur m.a. verið nefndar í þessu sambandi. Í sumum umdæmum hefur verið vinsælt meðal hjónaefna að vera gefin saman úti í náttúrunni eða á stöðum sem ekki eru aðgengilegir. Um gjald fyrir hjúskaparstofnun er getið í lögum um aukatekjur ríkissjóðs. Verður að gera ráð fyrir því að það gjald nái til hjúskaparstofnunar sem fram fer á skrifstofu sýslumanns á afgreiðslutíma hennar. Fallist sýslumaður á að gefa hjón saman utan starfsstöðvar sinnar eða utan afgreiðslutíma skrifstofunnar verður að gera ráð fyrir að sá sem um þetta biður greiði sérstakt gjald sem sýslumaður geti innheimt á grundvelli gjaldskrár sem ráðherra setur. Þó að sýslumaður ráði því á endanum hvort hann sinni lögbundnum verkefnum sínum utan vinnutíma og utan skrifstofu er talið rétt að í lögunum sé að finna heimild ráðherra til að setja slíka gjaldskrá.

Um 9. gr.

Hér er að finna ákvæði um heimild fyrir ráðherra til að setja reglugerð um nánari fram
kvæmd laganna, t.d. er um að ræða ákvörðun um umdæmamörk, skipulag aðalskrifstofa og annarra skrifstofa, ákvæði um starfs- og upplýsingakerfi, notkun fjarfundarbúnaðar við með
ferð mála og um einkennisfatnað og skilríki sýslumanna og löglærðra fulltrúa þeirra.

Um 10. gr.

Kveðið er á um að lögin skuli taka gildi 1. janúar 2015. Ákvæði til bráðabirgða I–IV taka hins vegar nú þegar gildi auk 8. gr.

Um ákvæði til bráðabirgða I.

Í upphafi er tekið fram að ráðherra skuli skipa verkefnisstjórn sem hefur með höndum undirbúning þeirra breytinga sem mælt er fyrir um í ákvæðum frumvarpsins samkvæmt nán
ari ákvörðun ráðherra.

Í ákvæði þessu var höfð hliðsjón af bráðabirgðaákvæði í frumvarpi til breytinga á lög
reglulögum, sem lagt er fram á sama tíma og frumvarp þetta. Kveðið er á um að ráðherra sé heimilt að hefja undirbúning að stofnun nýrra embætta skv. 2. gr., m.a. með því að ákveða umdæmamörk og hvernig skipulag hvers embættis verði háttað, sem og að velja sýslumann til að gegna embættinu.

Þegar kveða á um umdæmamörk í fyrsta sinn, eða ákveða skipulag embættis innan um
dæmisins, skal fara eftir 2. gr. frumvarpsins við setningu þeirra reglugerða sem ákvæðið kveður á um. Ekki er gert ráð fyrir að farið sé að ákvæðum núgildandi laga við þá vinnu, þar sem breyta á núgildandi skipan embættanna í samræmi við það frumvarp sem hér er lagt fram og um umtalsverða kerfisbreytingu er að ræða, bæði á embættum lögreglustjóra og sýslu
manna. Þar af leiðandi er nauðsynlegt að lögreglu- og sýslumannsembætti verði skipulögð með hliðsjón hvert af öðru, skipulagi opinberrar þjónustu, sem og með hliðsjón af landfræði
legum aðstæðum.

Að undanskildu embætti sýslumannsins í Reykjanesbæ, sem mun eftir breytinguna bera nafnið sýslumaðurinn á Suðurnesjum, og embætti sýslumannsins í Vestmannaeyjum, þar sem löggæsluhlutinn verður skilin frá verkefnum sýslumanns, verða öll embætti sýslumanna sam
kvæmt ákvæðum laga nr. 92/1989 lögð niður og ný embætti búin til á grunni þeirra. Þar sem embætti sýslumanna verður lagt niður er í ákvæðinu kveðið á um forgang starfandi og skip
aðra sýslumanna við samþykkt laganna til skipunar eða flutnings í embætti á grundvelli laga nr. 70/1996 í ný embætti sýslumanna. Ekki þarf að auglýsa embættin laus til umsóknar skv. 7. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins.

Við val á sýslumönnum í hin nýju embætti skal leitast við að þeir verði allir valdir á sama tíma og það einnig gert samhliða vali á lögreglustjórum, samkvæmt frumvarpi því sem lagt hefur verið fram til breytinga á lögreglulögum. Gefa skal starfandi og skipuðum sýslumönn
um, en sýslumenn eru einnig lögreglustjórar á ákveðnum svæðum, kost á að sækjast eftir hinum nýju embættum sýslumanna og skal við innbyrðis val á milli þeirra um hver gegni hvaða embætti, gæta að málefnalegum sjónarmiðum. Framangreint á ekki við um embætti sýslumannanna í Reykjanesbæ eða í Vestmannaeyjum, sem ekki verða lögð niður. Fái starf
andi sýslumaður ekki skipun eða flutning í nýtt embætti samkvæmt frumvarpi þessu, skal leitast við að bjóða honum starf hjá embætti lögreglu eða sýslumanns eða laus störf á um
sýslusviði innanríkisráðuneytisins, sé slíkt mögulegt. Hér getur t.d. verið um að ræða störf hjá stofnunum eða ráðuneytinu, sbr. þau verkefni sem því ráðuneyti sem fer með málefni sýslumanna eru falin samkvæmt forsetaúrskurði nr. 71/2013, um skiptingu stjórnarmálefna milli ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands. Í ákvæðinu er áréttað að ekki þarf auglýsa þau störf laus til umsóknar sem hér eru til umfjöllunar, enda á að leitast við að enginn af núverandi starfsmönnum embættanna, verði atvinnulaus við breytingarnar. Í því ljósi kann að vera þörf á ákveðnu svigrúmi til að tryggja viðkomandi starfsmönnum störf hjá hinu opinbera, enda er um mikla breytingu að ræða á skipulagi opinberrar þjónustu sem á sér vart fordæmi. Þeir embættismenn sem skipaðir eru í ný embætti, skulu ekki missa í neinu þau réttindi sem þeir hafa áunnið sér samkvæmt ákvæðum laga nr. 70/1996.

Þá skulu sýslumenn eiga þess kost að lýsa því yfir að þeir muni ekki sækjast eftir nýju embætti sýslumanna. Hefja þeir þá töku biðlauna í samræmi við ákvæði 34. gr. laga nr. 70/1996, enda hefur embætti þeirra verið lagt niður með lögum þessum.

Um ákvæði til bráðabirgða II.

Hér eru tekin af tvímæli um að ný embætti sýslumanna skv. 2. gr. frumvarpsins taki við öllum réttindum, eignum og skyldum þeirra sýslumannsembætta sem þau leysa af hólmi. Embættin munu þó ekki taka við þeim réttindum og skyldum sem tilheyra löggæsluhlutanum, en samkvæmt hinu nýja skipulagi verða sýslumenn ekki jafnframt lögreglustjórar. Í ákvæðinu er jafnframt kveðið á um að eftir að sýslumenn hafa verið valdir og skipulag embættanna mótað, skuli hefja vinnu við að bjóða starfsfólki eldri embætta störf hjá nýjum embættum innan hvers umdæmis. Við þá vinnu verða sýslumaður og lögreglustjóri þeirra umdæma sem stofnuð hafa verið á grunni eldri embætta að hafa samvinnu. Framangreint á ekki við um lögreglumenn, þar sem um þá fer samkvæmt frumvarpi að breytingu á lögreglulögum.

Leitast skal við að raska högum starfsfólks sem minnst og fá fram afstöðu starfsfólks nú
verandi embætta til þess hvort því hugnist að starfa við embætti lögreglustjóra eða sýslu
manns. Skal reynt að koma til móts við óskir starfsmanna, sé það mögulegt. Á þetta getur reynt þegar starfsmaður sinnir starfi við lögregluhluta innan núverandi embættis en sam
svarandi starf innan lögreglu verður ekki á þeim stað þar sem viðkomandi starfar eða býr, en aftur á móti getur verið um að ræða að svipað starf verði til innan embættis sýslumanns og öfugt. Skal þá leitast við að bjóða honum það, sé það hægt.

Núverandi starfsfólk embætta sýslumanna eiga við breytingarnar ekki að missa áunnin kjör sem það hefur aflað sér, að öðru leyti en því sem greinir í ákvæðinu. Í þessu samhengi skal hafa í huga ákvæði laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Rétt er að taka fram að starfsmenn kunna þó að þurfa að hlíta breytingum á starfi sínu vegna þeirra skipulagsbreytinga sem þetta frumvarp kveður á um, eða sem leiðir af sameiningu embætta í hverju umdæmi og af uppskiptingu milli lögreglu og sýslumanns, með hliðsjón af nýju skipuriti. Komi upp sú staða að ekki sé unnt að bjóða starfsfólki starf við nýtt embætti lögreglu eða sýslumanns og öll slík úrræði tæmd, skal leitast við að bjóða því starf á um
sýslusviði þess ráðuneytis sem fer með málefni sýslumanna, sé það mögulegt. Hér getur t.d. verið um að ræða störf hjá stofnunum eða ráðuneytinu, sbr. þau verkefni sem innanríkisráðu
neytinu eru falin samkvæmt forsetaúrskurði nr. 100/2012, um skiptingu stjórnarmálefna milli ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands. Leitast á við að enginn af núverandi starfsmönnum embætt
anna verði atvinnulaus við breytingarnar. Í því ljósi kann að vera þörf á ákveðnu svigrúmi til að tryggja viðkomandi starfsmönnum störf hjá hinu opinbera, enda er um mikla breytingu að ræða á skipulagi opinberrar þjónustu. Í því ljósi kann að vera þörf á ákveðnu svigrúmi til að tryggja viðkomandi starfsmönnum störf hjá hinu opinbera. Í ákvæðinu er áréttað að ekki þarf auglýsa þau störf laus til umsóknar sem hér eru til umfjöllunar í samræmi við ákvæði 7. gr. laga nr. 70/1996.

Um ákvæði til bráðabirgða III.

Ákvæði til bráðabirgða III kveður á um heimild ráðherra til að sameina embætti sýslu
manna í hverju umdæmi, fyrr en kveðið er á um í 10. gr. Ákvæðið víkur til hliðar 2. gr. núgildandi laga nr. 92/1989, um framkvæmdarvald ríkisins í héraði, þar sem m.a. er kveðið á um fjölda umdæma og embætta sýslumanna. Slíkt getur t.d. átt við í þeim tilvikum þar sem ekkert er að vanbúnaði við að sameina embætti sýslumanna, lokið hefur verið við að skipa sýslumann og lögreglustjóra í umdæmið og þeir eru jafnvel þeir einu sem enn eru starfandi í umdæminu samkvæmt eldra skipulagi. Jafnframt þarf að hafa verið lokið við að ákveða hvar embættið skuli hafa aðsetur og þjónustustöðvar og ráða starfsfólk. Í þeim tilvikum þar sem aðstæður eru með þessum hætti kann það að vera fjárhagslegur ávinningur af því að sameina embættin sem fyrst, svo unnt sé að vinna eftir nýju skipulagi og ná fyrr fram þeirri hagræð
ingu í rekstri sem stefnt er að. Slíkt er einnig til hagsbóta fyrir starfsfólk. Nauðsynlegt er að breyting sem þessi sé birt og kunngerð almenningi í reglugerð sem skal birt með stoð í þessu ákvæði. Ákvæði þetta víkur þannig til hliðar ákvæðum 2. gr. laga nr. 92/1989, að því er varðar það umdæmi sem er til umfjöllunar.

Um ákvæði til bráðabirgða IV.

Í ákvæðinu er kveðið á um að ráðherra geti falið sýslumanni að gegna öðru embætti eða öðrum embættum, samhliða því embætti sem hann hefur verið skipaður til að gegna til allt að eins árs í senn, en slíkt er í samræmi við 3. gr. frumvarps þessa, sem og bráðabirgða
ákvæði með lögum nr. 92/1989. Er þetta ákvæði árétting á því að við yfirvofandi skipulags
breytingar sé hægt að hefja sameiningu embætta í smærri skrefum. Þá getur sýslumaður falið starfsmönnum embættanna að vinna embættisverk beggja eða allra embættanna hvar sem er innan þeirra. Enn fremur er sýslumanni heimilt að gera nauðsynlegar ráðstafanir sem geti leitt til hagræðingar í rekstri embættanna og samræmingar í þjónustu. Benda má á að nú þegar gegna tilteknir sýslumenn fleiri en einu umdæmi.

Fylgiskjal I.

Verkefni sýslumanna.

Verkefni sem allir sýslumenn annast

Hin hefðbundnu verkefni sýslumanna byggjast á ýmsum lögum. Hér eru verkefnin talin upp og vísað til viðkomandi laga.

Þinglýsingar

Þinglýsing er opinber skráning skjala sem gegnir því hlutverki að afla réttindum þeim sem skjölin taka til, verndar gagnvart þriðja manni.

Um þinglýsingar gilda þinglýsingalög, nr. 39/1978, reglugerð um þinglýsingar nr. 405/2008, lög um fjöleignarhús, nr. 26/1994, II. kafli, lög um stimpilgjald, nr. 36/1978, lög um aukatekjur ríkissjóðs, nr. 88/1991 (8., 14. og 17. gr.).

Fullnustugerðir

Fullnustugerð hefur verið skilgreind sem valdbeitingarathöfn, sem ríkið grípur til í því skyni, að þvinga fram efndir á skyldu manns eða persónu að lögum sem hlutaðeigandi vill ekki eða getur ekki orðið við af fúsum og frjálsum vilja. Fullnustugerðir má í aðalatriðum flokka í þrjá flokka, þ. e. aðfarargerðir, bráðabirgðaaðgerðir og nauðungarsölur.

a)	Aðfarargerðir.

Um að aðfarargerðir gilda lög um aðför, nr. 90/1989, og má skipta þeim í eftirfarandi málaflokka:

1.	Fjárnám, sem fer fram til að fullnægja skyldu um greiðslu peninga og felst í því að taka veð, aðfararveð í eignum skuldara til tryggingar kröfum á hendur honum.

2.	Aðför til fullnustu kröfu um annað en greiðslu peninga.

3.	Skuldbinding samkvæmt löggerningi.

4.	Að framfylgja banni samkvæmt aðfararheimild.

5.	Útburðargerð.

6.	Innsetningargerð.

b)	Bráðabirgðagerðir.

Bráðabirgðagerðum má skipta í eftirfarandi aðgerðir:

1.	Kyrrsetning.

2.	Lögbann.

3.	Löggeymsla.

Um málefnið gilda lög um kyrrsetningu og lögbann, nr. 31/1990.

c) Nauðungarsölur.

Nauðungarsala er athöfn sýslumanns við að koma eign í verð, án tillits til vilja eigenda hennar í þeim tilgangi að greiða fjárskuldbindingar sem veðréttindi eða önnur trygginga
réttindi eru fyrir í eigninni, til að slíta sameign eða ráðstafa óskilamunum. Um nauðungarsölu gilda lög nr. 90/1991, um nauðungarsölu.

Sifjamál

Sýslumaður fer með sifjamál í sínu stjórnsýsluumdæmi. Sifjamál fjalla fyrst og fremst um fjölskylduna í þjóðfélaginu. Oft er talað um að fjölskylduréttur greinist í grófum dráttum í hjúskaparrétt, sambúðarrétt og barnarétt. Reglur um hjúskap er að finna að meginstefnu í einum lagabálki, þ.e. hjúskaparlögum, nr. 31/1993. Um börn gilda barnalög, nr. 76/2003, og barnaverndarlög, nr. 80/2002. Nánari sundurliðun á sifjamálum fylgir hér.

a)	Hjónavígsla.

Borgaralega hjónavígslu framkvæma sýslumenn og löglærðir fulltrúar þeirra, samkvæmt hjúskaparlögum, nr. 31/1993.

b)	Hjónaskilnaður.

Hjón geta leitað til sýslumanns og óskað eftir skilnaði ef þau eru sammála um það, en einnig geta þau leitað til dómstóla. Annars vegar er um að ræða skilnað að borði og sæng, sem er að jafnaði undanfari lögskilnaðar og hins vegar lögskilnaður.

c)	Sambúðarslit.

Ef sambúðaraðilar sem eiga saman börn slíta sambúð sem skráð hefur verið í þjóðskrá, er þeim skylt að ákveða hvernig fari með forsjá barns eða barna, þ.e. hvort hún verði hjá öðru foreldri eða sé sameiginleg, svo og hvernig meðlagsgreiðslum með barni eða börnum skuli háttað.

d)	Faðerni barns.

Ef móðir er hvorki í hjónabandi né sambúð við fæðingu barns verður að feðra það. Þá þarf að afla faðernisviðurkenningar manns sem móðir hefur lýst föður barnsins. Neiti lýstur barnsfaðir að vera faðir barns verður móðir að höfða faðernismál fyrir dómstóli.

e) Forsjá barns og lögheimili.

Forsjá barns er sameiginleg ef foreldrar barns eru í hjúskap eða skráðri sambúð. Forsjáin heldur áfram að vera sameiginleg eftir skilnað foreldranna eða slit skráðrar sambúðar nema annað sé sérstaklega ákveðið. Foreldrar verða á hinn bóginn við samvistarslit að skýra sýslu
manni frá því hjá hvoru þeirra barnið á að eiga lögheimili eftir samvistarslit. Ef foreldrar af einhverjum ástæðum vilja ekki að forsjá barns þeirra verði áfram sameiginleg eftir samvistar
slit geta þeir samið um að annað þeirra fari með forsjána. Sýslumaður verður að staðfesta slíkan samning eins og aðra samninga um forsjá.

Ef foreldrar deila um hvort þeirra skuli hafa forsjá barns geta þau leitað til sýslumanns. Ef ekki næst samkomulag milli foreldra um deilumálið hjá sýslumanni verður það foreldri sem hyggst krefjast breytingar á forsjánni að höfða mál fyrir dómstólum. Hið sama á við um lögheimili barns. Áður en foreldri getur höfðað forsjármál eða lögheimilismál er foreldrum skylt að leita sátta. Sýslumaður býður foreldrum sáttameðferð en þeir geta einnig leitað til annarra sem hafa sérfræðiþekkingu í sáttameðferð og málefnum barna.

f)	Umgengni.

Umgengnissamningar geta bæði verið munnlegir og skriflegir en ef foreldrar óska eftir því að sýslumaður staðfesti samning þeirra um umgengni verður samningurinn að vera skriflegur. Staðfesting sýslumanns á umgengnissamningi hefur þá þýðingu að hægt er að krefjast þess að tilteknum þvingunarúrræðum verði beitt ef umgengni er tálmað.

Sýslumaður getur neitað að staðfesta samning um umgengni ef hann telur samninginn í andstöðu við hagsmuni barns. Sýslumaður getur áður en hann tekur ákvörðun um staðfest
ingu samnings óskað eftir áliti sérfræðings í málefnum barna á því hvort fyrirkomulag um
gengni teljist í andstöðu við þarfir barnsins.

Ef foreldrum tekst ekki að koma sér saman um umgengni ákveður sýslumaður umgengn
ina. Ákvörðun sýslumanns er byggð á því hvað barninu, sem í hlut á, er fyrir bestu. Úrskurði sýslumanna um umgengni má kæra til innanríkisráðuneytisins.

g)	Meðlagsmál.

Sýslumaður verður að staðfesta samning foreldra um meðlagsgreiðslur, annars hefur samningurinn ekki gildi samkvæmt barnalögum. Ef ekki næst samkomulag um meðlagið getur sýslumaður úrskurðað foreldri til greiðslu meðlags. Úrskurð sýslumanns um meðlag má kæra til innanríkisráðuneytisins.

h)	Sérstök framlög.

Í vissum tilvikum er sýslumanni heimilt að úrskurða meðlagsskyldan aðila til greiðslu sér
stakra framlaga með barni. Sem dæmi má nefna framlag vegna skírnar barns, fermingar, gler
augnakaupa, tannréttinga, sjúkdóms, til menntunar, sérkennslu eða sérþjálfunar auk annarra tilvika sem upp kunna að koma.

Lögráðamál

Sýslumenn eru yfirlögráðendur og hafa sem slíkir eftirlit með fjárhaldi lögráðamanna þeirra sem ófjárráða eru fyrir æsku sakir. Þá skipa þeir þeim sem sviptir hafa verið lögræði lögráðamenn og hafa eftirlit með störfum þeirra. Yfirlögráðendur skipa ráðsmenn og hafa eftirlit með störfum þeirra. Loks annast yfirlögráðendur nokkur önnur verkefni sem þeim eru falin í lögræðislögum og öðrum lögum. Um málefnið fjalla lögræðislög, nr. 71/1997.

Meðferð dánarbúa

Við andlát manns ber erfingjum eða aðstandendum hins látna að tilkynna lát til sýslu
manns í umdæmi þar sem hinn látni bjó. Sýslumaður gefur út vottorð um að andlátið hafi verið tilkynnt sem er afhent presti eða öðrum þeim sem annast útför hins látna.

Sýslumaður sem skipta á dánarbúi fer með forræði búsins frá andláti og þar til aðrar ráð
stafanir eru gerðar. Um málefnið gilda fyrst og fremst erfðalög, nr. 8/1962, lög um skipti á dánarbúum, nr. 20/1991, og lög um erfðafjárskatt, nr. 14/2004.

Lögbókandagerðir

Sýslumenn eru lögbókendur. Lögbókandagerð er opinber staðfesting lögbókanda á því sem efni lögbókandagerðar kveður á um, t.d. að tiltekinn maður hafi skrifað undir skjal. Um lögbókandagerðir gilda lög um lögbókandagerðir, nr. 86/1989. Lögbókandagerðir eru m.a. þessar: staðfestingar undirskriftar, staðfesting gagna, staðfesting erfðaskráa, skráning kaup
mála og útdráttur í happdrættum o.fl.

Firmaskrá

Sýslumenn halda firmaskrár.

Sáttaumleitan sýslumanna

Samkvæmt 107. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991 er gert ráð fyrir að aðilar sem eiga í ágreiningi geti vísað máli til sýslumanns, annaðhvort áður en mál er höfðað fyrir dómstóli eða eftir málshöfðun.

Leyfi

Leyfi sem allir sýslumenn gefa út eru iðnaðarleyfi, meistarabréf, leyfi til sölu notaðra ökutækja og leyfi til sinubrennu.

Önnur verkefni sýslumanna

Önnur verkefni sem allir sýslumenn annast eru að annast kjörstjórn við atkvæðagreiðslur utan kjörfundar samkvæmt 58. gr. laga um kosningar til Alþingis, nr. 24/2000, sbr. 43. gr. laga um kosningar til sveitarstjórna, nr. 5/1998, og 6. gr. laga um framboð og kjör forseta Íslands, nr. 36/1945.

Atbeini við öflun sönnunargagna skv. 2. gr. laga um öflun sönnunargagna vegna ætlaðra brota á hugverkaréttindum, nr. 53/2006.

Verkefni skv. 12. gr. laga um tímabundna greiðsluaðlögun fasteignaveðkrafna á íbúðar
húsnæði, nr. 50/2009, og samkvæmt lögum um greiðsluaðlögun einstaklinga, nr. 101/2010.

2. Verkefni sem sýslumenn utan Reykjavíkur annast

Innheimta opinberra gjalda

Í umdæmi sýslumannsins í Reykjavík annast tollstjórinn í Reykjavík innheimtu opinberra gjalda fyrir ríkissjóð. Sýslumenn utan umdæmis sýslumannsins í Reykjavík annast innheimtu opinberra gjalda fyrir ríkissjóð. Nefnast þessir aðilar innheimtumenn ríkissjóðs. Tollstjórinn í Reykjavík gegnir hér ákveðnu samræmingarhlutverki og gefur út samræmdar leiðbeiningar um innheimtuna og tekur saman ýmsar tölulegar upplýsingar um innheimtuna. Málefnið heyrir undir fjármálaráðuneytið.

Umboðsstörf

Sýslumenn utan umdæmis sýslumannsins í Reykjavík annast umboðsstörf fyrir Trygginga
stofnun ríkisins og Sjúkratryggingar Íslands og Hjálpartækjamiðstöðina. Almannatryggingar taka til lífeyristrygginga, slysatrygginga og sjúkratrygginga. Tryggingastofnunin og Sjúkra
tryggingar heyra undir velferðarráðuneytið.

Leyfi, skírteini og skráningar

Sýslumenn utan Reykjavíkur annast útgáfu ýmissa leyfa og skráningu.

a)	Ökuskírteini.

Samkvæmt gildandi lögum er ríkislögreglustjóri útgefandi ökuskírteina en getur falið lög
reglustjórum eða sýslumönnum að annast útgáfuna. Í reynd gefa sýslumenn út ökuskírteini. Sýslumaðurinn í Kópavogi annast útgáfu á ökuskírteinum og vegabréfum fyrir allt höfuð
borgarsvæðið utan umdæmis sýslumannsins í Hafnarfirði.

b)	Vegabréf.

Þjóðskrá er útgefandi íslenskra vegabréfa. Sótt er um vegabréf hjá sýslumönnum nema sýslumanninum í Reykjavík. Skrifstofa sýslumannsins í Kópavogi er aðalafgreiðslustaður fyrir höfuðborgarsvæðið.

c)	Leyfi á grundvelli laga um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald, nr. 85/2007.

Um er að ræða nokkur leyfi, aðallega rekstrarleyfi.

d)	Leyfi á grundvelli vopnalaga o.fl.

Um er að ræða nokkur leyfi, aðallega skotvopnaleyfi á grundvelli vopnalaga, auk nokkurra annarra verkefna svo sem lögskráningu sjómanna. (Eingöngu bundið við sýslumenn sem fara einnig með stjórn lögreglu.)

3. Sýslumenn sem annast lögreglustjórn

Þrettán sýslumenn fara með lögreglustjórn en það eru sýslumenn með aðsetur á Akranesi, í Borgarnesi, í Stykkishólmi, á Ísafirði, Blönduósi, Sauðárkróki, Akureyri, Húsavík, Seyðis
firði, Eskifirði, Hvolsvelli, í Vestmannaeyjum og á Selfossi. Þeir fara jafnframt með ákæru
vald, sbr. 18. gr. laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008. Sýslumenn eru í almannavarna
nefndum sem lögreglustjórar og gegna þar veigamiklu hlutverki.

4. Sýslumenn sem annast sérstök verkefni

Sýslumannsembættunum hafa verið falin margvísleg sérverkefni sem falla utan hinna lögskipuðu verkefna sýslumanna. Flest þessara verkefna voru flutt frá dómsmálaráðuneytinu á sínum tíma eða frá stofnunum sem heyrðu undir það ráðuneyti. Hér á eftir er gerð grein fyrir umsjón umræddra sérverkefna eftir embættum.

Sýslumaðurinn í Reykjavík

Annast leyfisveitingar, sbr. reglugerð nr. 1264/2011 um veitingu leyfa til ættleiðinga.

Sýslumaður Snæfellinga í Stykkishólmi

Embættið annast eftirtalin sérverkefni:

1.	Skráning kaupmála fyrir allt landið, sbr. reglugerð nr. 1126/2006.

2.	Tiltekin verkefni í umboði forsætisráðuneytisins við umsýslu þjóðlendumála og vatns- og jarðhitaréttinda í eigu ríkisins samkvæmt samningi frá desember 2008 til tveggja ára. Að verkefninu vinnur lögfræðingur í fullu starfi.

3.	Þjónustu fyrir lögregluumdæmi í landinu vegna umferðarlagabrota vegna hraðaksturs sem tekin eru á hraðamyndavélar.

Sýslumaðurinn í Bolungarvík

Hefur tekið að sér verkefni er lýtur að innheimtu á svokölluðu vanrækslugjaldi sem lagt er á eigendur (umráðamenn) þeirra ökutækja sem ekki hafa verið færð til skoðunar sam
kvæmt ákvæðum reglugerðar, sbr. 67. gr. umferðarlaga, nr. 50/1987. Við verkefnið starfa a.m.k. tveir starfsmenn.

Sýslumaðurinn á Ísafirði

Annast skönnun þinglýstra skjala fyrir önnur sýslumannsembætti þar sem þau eru færð yfir í rafrænt form. Tveir starfsmenn vinna við verkefnið. Auk þess vinnur einn lögfræðingur að málefnum sem heyra undir Útlendingastofnun við undirbúning að úrskurðum.

Sýslumaðurinn á Hólmavík

Annast löggildingu löggiltra skjalaþýðenda og dómtúlka, sbr. reglugerð nr. 1122/2006. Hér er um tiltölulega lítið verkefni að ræða og ekki nema mjög lítill hluti af heilu starfi.

Sýslumaðurinn á Blönduósi

Annast rekstur innheimtumiðstöðvar sekta og sakarkostnaður (IMST), en innheimtu
miðstöðin innheimtir að jafnaði á hverju ári um 2,5 milljarða króna. Með tilkomu IMST árið 2006 voru ráðnir 12 starfsmenn að verkefninu og hefur starfsemin gengið vel. Í fjárauka
lögum í lok ársins 2008 voru embættinu veittar af forsætisráðuneytinu 15 milljónir króna í framhaldi af tillögum svokallaðrar Norðvesturnefndar til að stuðla að auknum verkefnum og atvinnutækifærum við innheimtumiðstöð embættisins og var þá einn lögfræðingur ráðinn til starfa. Með bakstuðningi þessarar fjárveitingar vinnur embættið nú að eftirtöldum nýjum verkefnum:

1.	Innheimta sekta og sakarkostnaðar á landsvísu og einnig á milli Norðurlandanna.

2.	Endurkröfur bóta sem ríkissjóður hefur greitt þolendum afbrota.

3.	Endurkröfur vegna gjafsókna og umsjón með endurgreiðslum vegna örorkunefndar.

4.	Innheimta fyrir Fjármálaeftirlitið (FME) samkvæmt samningi. Í megindráttum er um að ræða dagsektir, févíti, stjórnvaldssektir, sáttaboð og sáttargerðir sem lagðar eru á ein
staklinga og lögaðila svo og eftirlitsgjald til FME.

5.	Endurkröfur ofgreiddra bóta atvinnuleysistryggingasjóðs og fæðingarorlofs.

6.	Endurkröfur ofgreiddra bóta TR.

7.	Innheimta dagsekta fyrir vinnueftirlit ríkisins.

Þá er embættið í viðræðum um að taka að sér innheimtu á stjórnvaldssektum Vegagerðar
innar.

Sýslumaðurinn á Sauðárkróki

Annast framkvæmd laga um sjóði og stofnanir sem starfa samkvæmt staðfestri skipulags
skrá. Ákvarðanir sýslumanns samkvæmt lögunum eru kæranlegir til innanríkisráðuneytisins. Verkefni þetta samsvarar rúmlega hálfu ársstarfi og kemur aðallega í hlut lögfræðings að vinna það.

Sýslumaðurinn á Siglufirði

Fer með málefni bótanefndar samkvæmt lögum nr. 69/1995. Bótanefndin tekur ákvörðun um bætur til þolenda afbrota. Þá annast embættið afgreiðslu mála á grundvelli laga um sann
girnisbætur fyrir misgjörðir á stofnunum eða heimilum sem falla undir lög nr. 26/2007. Á skrifstofu sýslumanns vinnur lögfræðingur sem sinnir verkefnum fyrir bótanefndina og afgreiðslu sanngirnisbóta.

Sýslumaðurinn í Vík

Eftirtalin sérverkefni eru í umsjá sýslumannsins í Vík:

1.	Útgáfa Lögbirtingablaðsins í umboði innanríkisráðuneytisins, sbr. 6. gr. laga nr. 15/2005, um Stjórnartíðindi og Lögbirtingablað. Sýslumaður er ritstjóri og ábyrgðar
maður blaðsins. Útgáfa Lögbirtingablaðsins er rafræn á vefnum og fer fram á vef blaðs
ins www.logbirtingablad.is.

2.	Sýslumaðurinn sér um útgáfu leyfa til þeirra sem hyggjast starfrækja útfararþjónustu, sbr. reglugerð nr. 426/2006.

3.	Sýslumaðurinn hefur tekið að sér bókhald fimm sendiráða fyrir utanríkisráðuneytið.

4.	Sýslumaður hefur nýlega tekið að sér að annast símsvörun fyrir sýslumanninn á Selfossi og veitir jafnframt upplýsingar úr innheimtukerfinu, afgreiðir þinglýsingarvottorð og veitir ýmsar almennar upplýsingar.

Þetta síðasttalda verkefni sýnir hvernig unnt er með góðu móti að sinna verkefnum gegn
um tölvu- og upplýsingakerfi embættanna.

Sýslumaðurinn á Hvolsvelli

Annast veitingu happdrættisleyfa, sbr. reglugerð nr. 1124/2006 um veitingu happdrættis
leyfa.

Sýslumaðurinn í Reykjanesbæ

Innanríkisráðuneytið fól sýslumanninum í Keflavík frá og með 1. febrúar 2011 að vera miðlægt stjórnvald á Íslandi fyrir afgreiðslu stefnubirtinga samkvæmt Haag-samningum frá 15. nóvember 1965 um birtingar á réttarskjölum og utanréttarskjölum í einkamálum og verslunarmálum og stefnubirtingar á grundvelli Norðurlandasamnings um gagnkvæma dóms
málaaðstoð frá 26. maí 1975. Nánari upplýsingar varðandi Haag-samninga má finna á eftir
farandi heimasíðu: http://www.hcch.net

Sýslumaðurinn í Hafnarfirði

Annast löggildingu fasteigna-, fyrirtækja- og skipasala samkvæmt lögum nr. 99/2004. Innheimtir veiðigjald skv. 21. gr. laga nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða.

Fylgiskjal II.

Fjárveitingar til sýslumanna 2011–2013.

Embætti

Reikningur

2011 m.kr.

Fjárlög

2012 m.kr.

Fjárlög

2013 m.kr.

Breyting frá fjárl.%

Breyting frá reikn.%
06411 - Sýslumaðurinn í Reykjavík	297 ,72	303 ,50	334 ,60	10 ,2%	12 ,4%
06412 - Sýslumaðurinn á Akranesi	178 ,15	183 ,00	188 ,60	3 ,1%	5 ,9%
06413 - Sýslumaðurinn í Borgarnesi	177 ,39	168 ,80	174 ,40	3 ,3%	-1 ,7%
06414 - Sýslumaður Snæfellinga	169 ,45	165 ,60	170 ,80	3 ,1%	0 ,8%
06415 - Sýslumaðurinn í Búðardal	27 ,72	24 ,20	22 ,30	-7 ,9%	-19 ,6%
06416 - Sýslumaðurinn á Patreksfirði	32 ,24	33 ,10	34 ,10	3 ,0%	5 ,8%
06417 - Sýslumaðurinn í Bolungarvík	30 ,60	29 ,90	30 ,70	2 ,7%	0 ,3%
06418 - Sýslumaðurinn á Ísafirði	313 ,22	326 ,10	337 ,20	3 ,4%	7 ,7%
06419 - Sýslumaðurinn á Hólmavík	27 ,13	26 ,80	27 ,50	2 ,6%	1 ,4%
06420 - Sýslumaðurinn á Blönduósi	207 ,96	193 ,20	219 ,20	13 ,5%	5 ,4%
06421 - Sýslumaðurinn á Sauðárkróki	150 ,47	151 ,80	156 ,50	3 ,1%	4 ,0%
06422 - Sýslumaðurinn á Siglufirði	46 ,45	49 ,60	51 ,00	2 ,8%	9 ,8%
06424 - Sýslumaðurinn á Akureyri	484 ,74	494 ,20	510 ,50	3 ,3%	5 ,3%
06425 - Sýslumaðurinn á Húsavík	183 ,32	179 ,90	185 ,80	3 ,3%	1 ,4%
06426 - Sýslumaðurinn á Seyðisfirði	182 ,20	173 ,40	179 ,10	3 ,3%	-1 ,7%
06428 - Sýslumaðurinn á Eskifirði	251 ,75	250 ,30	258 ,60	3 ,3%	2 ,7%
06429 - Sýslumaðurinn á Höfn í Hornafirði	32 ,86	34 ,00	35 ,10	3 ,2%	6 ,8%
06430 - Sýslumaðurinn í Vík í Mýrdal	34 ,71	42 ,00	42 ,20	0 ,5%	21 ,6%
06431 - Sýslumaðurinn á Hvolsvelli	182 ,16	178 ,70	184 ,70	3 ,4%	1 ,4%
06432 - Sýslumaðurinn í Vestmannaeyjum	162 ,56	169 ,50	174 ,80	3 ,1%	7 ,5%
06433 - Sýslumaðurinn á Selfossi	393 ,99	373 ,10	385 ,50	3 ,3%	-2 ,2%
06434 - Sýslumaðurinn í Reykjanesbæ	149 ,58	146 ,20	153 ,20	4 ,8%	2 ,4%
06436 - Sýslumaðurinn í Hafnarfirði	173 ,51	182 ,50	187 ,90	3 ,0%	8 ,3%
06437 - Sýslumaðurinn í Kópavogi	198 ,58	192 ,40	198 ,00	2 ,9%	-0 ,3%
06490 - Ýmis rekstrarkostnaður sýslumannsembætta	141 ,97	108 ,60	144 ,30	32 ,9%	1 ,6%

Fylgiskjal III.

Fjármála- og efnahagsráðuneyti,

fjárlagaskrifstofa:

Umsögn um frumvarp til laga um framkvæmdarvald

og stjórnsýslu ríkisins í héraði.

Meginmarkmið frumvarpsins er að efla sýslumannsembættin og gera þau betur í stakk búin til að sinna lögbundnum skyldum sínum. Samhliða þessu frumvarpi er lagt fram frum
varp til laga um breytingu á lögreglulögum, sem varðar fyrst og fremst breytingar á skipan lögreglumála utan höfuðborgarsvæðisins og Reykjaness. Vísað er til umsagnar um það frumvarp hvað varðar þá þætti. Frumvörpin eru hluti af heildarendurskoðun á embættum lög
reglu og sýslumanna og er þeim ætlað að taka gildi 1. janúar 2015. Gert er ráð fyrir að við gildistöku laganna falli úr gildi lög nr. 92/1989, um framkvæmdarvald ríkisins í héraði.

Í frumvarpinu er kveðið á um að sýslumannsembættin verði níu en þau eru 24 í gildandi lögum. Þá er gert ráð fyrir að skilja löggæslu og ákæruvald frá embættum sýslumanna en að sýslumenn fari með framkvæmdarvald og stjórnsýslu ríkisins í héraði eftir því sem lög, reglu
gerðir og önnur stjórnvaldsfyrirmæli kveða á um. Umdæmismörk sýslumannsembætta munu samkvæmt þessum tillögum verða: Vesturland, Vestfirðir, Norðurland vestra, Norðurland eystra, Austurland, Suðurland, Vestmannaeyjar, Suðurnes og höfuðborgarsvæðið. Umdæmi sýslumanna og aðsetur aðalskrifstofa embættanna verður svo ákveðin í reglugerð og skal þar haft til hliðsjónar skipulag annarrar opinberrar þjónustu í umdæminu en áformað er að skrif
stofur sýslumanna verði stjórnsýslumiðstöðvar ríkisins í viðkomandi héraði. Við mat á þjón
ustu embættanna verði stefnt að færri og stærri embættum, að þjónustumiðstöðvar verði fleiri en ein í hverju umdæmi ef þörf krefur og að nútímasamskiptatækni verið nýtt. Er það í sam
ræmi við þá almennu skoðun að vinna þurfi að endurskipulagningu á helstu þjónustukerfum ríkisins og í því sambandi þurfi að taka meira tillit til bættra samgangna, aukinnar sérhæf
ingar og tækniþróunar. Þá er opnað fyrir þann möguleika að fela embættunum aukin verkefni, annaðhvort með lagabreytingu, ákvörðun ráðuneytis eða samningum með flutningi verkefna til landsbyggðar af höfuðborgarsvæðinu. Má í þessu sambandi vísa í frumvarp um verkefna
flutninga frá innanríkisráðuneyti til sýslumannsembætta sem lagt hefur verið fram á yfir
standandi löggjafarþingi. Í þessu frumvarpi er auk þess lagt til að í hverju stjórnsýsluumdæmi starfi samstarfsnefnd sýslumanns, lögreglustjóra og sveitarfélaga. Með því er ætlunin að tryggja að góð samskipti verði milli stjórnsýslu ríkisins í héraði og staðbundinnar stjórnsýslu sveitarfélaganna. Sýslumannsembættin munu ekki lúta stjórn neinnar yfirstofnunar sam
kvæmt frumvarpinu heldur heyra þau áfram beint undir innanríkisráðuneytið.

Við heildarstefnumótun í málefnum sýslumanna hefur innanríkisráðuneytið unnið eftir verkefnaáætlun sem er sambærileg fyrir löggæslu og sýslumenn. Í því felst m.a. að miðað er við sömu eða sambærileg umdæmi og að breytingar gangi í gegn eins samhliða og kostur er. Einn af verkþáttum áætlunarinnar er m.a. greining á núverandi fjárveitingum embætta eftir málaflokkum og hefur nýtt líkan verið í þróun hjá ráðuneytinu. Í samvinnu við fjármála- og efnahagsráðuneytið verður líkanið notað til að móta forsendur fyrir tillögum í árlegu fjárlaga
frumvarpi um fjárveitingar hinna nýju sýslumannsembætta á grundvelli umfangs starfsem
innar og með hliðsjón af ýmsum hagrænum þáttum, svo sem íbúafjölda, dreifingu íbúa og stærð umdæma. Enn sem komið er hefur ekki farið fram nægjanleg greining á fyrirkomulagi nýrra sýslumannsembætta á vegum innanríkisráðuneytisins, né liggja fyrir rekstraráætlanir um endurskipulagða starfsemi þannig að hægt sé með góðu móti að leggja mat á þessa þætti. Það kynni að hafa verið heppilegra í þessu tilliti að fyrir lægi hver ávinningur af breytingum væri og hvernig ráðstafa mætti þeim fjármunum í samhengi við fjárheimildir til mála
flokksins á komandi árum. Sem dæmi um möguleika til hagræðingar má nefna kostnað vegna yfirstjórnar. Samtals eru nú 18 sýslumenn og lögreglustjórar starfandi í þeim embættum sem frumvörpin varða en með gildistöku þeirra verða þessi stöðugildi 17. Fækkun um eitt stöðu
gildi stjórnenda ætti að spara ríkissjóði um 15 m.kr. á ári og er þá ótalin annar kostnaður, svo sem vegna millistjórnenda, húsnæðis og stoðþjónustu. Þess er því að vænta að hagræðing af þessum breytingum gæti numið a.m.k. nokkrum tugum m.kr. á ársgrunni. Á móti koma ýmsir tímabundnir kostnaðarþættir sem falla til vegna breytinganna og má í þessu sambandi nefna kostnað við verkefnisstjórn sem mun útfæra samruna embætta og biðlaunarétt embættis
manna, sem og annarra starfsmanna sem falla undir ákvæði til bráðabirgða í lögum nr. 70/
1996, um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, og ráðnir voru fyrir gildistöku þeirra 1. júní 1996. Innanríkisráðuneytið hefur ekki lokið athugun á þessum þáttum málsins.

Að mati fjármála- og efnahagsráðuneytis má ætla að frumvarpið geti gefið færi á verulegri hagræðingu í rekstri embættanna. Telja má að núverandi sýslumannsembætti séu of smáar einingar til að standast þær kröfur sem gerðar eru nú um faglega stjórnun og þjónustuveitingu og einingarnar séu of margar til að ráðuneyti geti sinnt stefnumörkunar- og samhæfingar
hlutverki sínu með fullnægjandi hætti. Fækkun og efling þeirra ætti ekki að koma niður á þjónustu í dreifðum byggðum, enda margt hægt að gera til að efla þjónustu á landsbyggðinni þó að starfsstöðvum fækki. Fjármála- og efnahagráðuneytið telur að ganga hefði mátt lengra í fækkun embætta en kveðið er á um í frumvarpinu. Þannig hefði náðst meiri hagræðing í rekstri ríkissjóðs auk þess sem stjórnsýslan hefði faglega styrkst. Áformað er af hálfu innan
ríkisráðuneytis að nýta það svigrúm sem kann að felast í endurskipulagningu sýslumanns
embættanna til að mæta aðhaldskröfum liðinna ára, en e.t.v. einnig til að efla ýmis verkefni. Gert er ráð fyrir að hagræðingarmöguleikar muni koma fram á næstu fjórum árum eftir gildis
tökuár laganna.

Þar sem ekki liggja fyrir á þessu stigi rekstraráætlanir og stjórnsýslugreining um áformaða starfsemi endurskipulagðra sýslumannsembætta er ekki unnt að meta fjárhagsleg áhrif af lögfestingu frumvarpsins með nægilegri vissu. Ætla verður að starfsemin verði eftir sem áður löguð að útgjaldaramma málaflokksins samhliða því að leitast verði við eins og kostur er að draga úr tilkostnaði við hana til að styðja við stefnumörkun ríkisstjórnarinnar um að jöfnuður náist í ríkisfjármálum.