154. löggjafarþing 2023–2024.

Þingskjal 192 — 190. mál.

Tillaga til þingsályktunar

um rannsókn á vinnuhælinu á Kleppjárnsreykjum og aðgerðum íslenskra yfirvalda gegn samskiptum íslenskra stúlkna við erlenda hermenn
á árum síðari heimsstyrjaldar.

Flm.: Gísli Rafn Ólafsson, Andrés Ingi Jónsson,
Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir, Ásthildur Lóa Þórsdóttir,
Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Björn Leví Gunnarsson, Dagbjört Hákonardóttir,
Diljá Mist Einarsdóttir, Eva Sjöfn Helgadóttir, Eyjólfur Ármannsson,
Guðmundur Ingi Kristinsson, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Halldóra Mogensen,
Hildur Sverrisdóttir, Inga Sæland, Jakob Frímann Magnússon,
Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Oddný G. Harðardóttir, Sigmar Guðmundsson,
Tómas A. Tómasson, Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir, Þorgerður K. Gunnarsdóttir.

Alþingi ályktar að fela forsætisráðherra að skipa nefnd til að rannsaka starfsemi vinnu
hælisins á Kleppjárnsreykjum á árunum 1942–1943. Sérstaklega verði rannsakaðar aðgerðir yfirvalda til að sporna við samskiptum íslenskra kvenna við erlenda hermenn í kjölfar her
námsins 1940. Áhersla verði lögð á að kanna hvort mannréttindabrot hafi verið framin af hálfu íslenskra yfirvalda.

Greinargerð.

Tillaga þessi var áður flutt á 145. og 153. löggjafarþingi (30. mál) en hlaut ekki afgreiðslu og er nú lögð fram á ný. Mikilvægt er að rannsóknin fari fram sem fyrst, þar sem langt er um liðið og möguleiki á því að sönnunargögn tapist. Enn er tækifæri til að upplýsa um starfsem
ina á Kleppjárnsreykjum og að biðja þær sem urðu fyrir mannréttindabrotum af hálfu ríkisins afsökunar, en sá tími styttist og því afar mikilvægt að hefja og hraða rannsókninni eins og kostur er.

Koma breskra og bandarískra herliða til Reykjavíkur á árum síðari heimsstyrjaldar olli örum og margvíslegum breytingum á íslensku samfélagi. Samskipti erlendra hermanna við íslenskar stúlkur og konur voru á meðal þess sem olli sérstöku fjaðrafoki og áhyggjum yfir
valda. Til að sporna við ástandinu" var sérstöku ungmennaeftirliti komið á fót innan lögregl
unnar og lög sett árið 1942 um eftirlit með ungmennum o.fl., nr. 62/1942. Eftirlitið leiddi til þess að tugir stúlkna voru leiddir fyrir dóm og margar þeirra úrskurðaðar til hælisvistar á grundvelli áðurnefndra laga. Alls munu 14 stúlkur hafa sætt vistun á vinnuhælinu á Klepp
járnsreykjum í Borgarfirði. Fram hafa komið vísbendingar um að stúlkurnar hafi sætt illri meðferð á hælinu.

Flutningsmenn þessarar þingsályktunartillögu telja fyllstu ástæðu til að opinber rannsókn fari fram á starfsemi vinnuhælisins á Kleppjárnsreykjum 1942–1943 og leggja til að skipuð verði nefnd til að rannsaka starfsemina. Jafnframt telja þeir ærna ástæðu til að rannsakað verði hvernig staðið var að aðgerðum yfirvalda til að sporna við því sem þau töldu óæskileg
an umgang íslenskra kvenna við erlenda hermenn. Verði í því skyni sérstaklega rannsakaðar skýrslur Jóhönnu Knudsen, yfirmanns ungmennaeftirlits lögreglunnar, setning laga nr. 62/
1942 og úrskurðir ungmennadómstólsins svokallaða, sem fjallaði um meint brot á þeim lög
um. Rétt þykir að ráðherra meti hvort vistheimilisnefnd verði falin bæði rannsóknarefnin eða hvort betur fari að sérstök nefnd verði skipuð til að rannsaka aðgerðir yfirvalda aðrar en starf
semi vinnuhælisins á Kleppjárnsreykjum.

Tilefni umræðunnar.

Yfirmaður fyrrgreinds ungmennaeftirlits lögreglunnar var Jóhanna Knudsen, hjúkrunar
kona og fyrsta lögreglukonan á Íslandi. Að Jóhönnu látinni voru skjöl í hennar fórum, er vörðuðu starf hennar í þágu ungmennaeftirlitsins, færð Þjóðskjalasafni Íslands til vörslu en aðgangi að þeim lokað í hálfa öld. Þeirri lokun var aflétt að hluta árið 2012 og hafa fræði
menn síðan haft að þeim aðgang sem þó sætir nokkrum takmörkunum.

Á meðal fræðimanna sem hafa skoðað og fjallað um gögnin er Þór Whitehead sagnfræði
prófessor sem hefur m.a. sagt aðgerðir lögreglunnar árið 1941, sem beindust að ungum kon
um, víðtækustu njósnir um einkalíf manna hér á landi og að þær eigi sér enga hliðstæðu.1 Þá hefur Alma Ómarsdóttir, fréttamaður, rannsakað gögnin og málavöxtu alla til hlítar og unnið upp úr þeim heimildamyndina Stúlkurnar á Kleppjárnsreykjum, sem frumsýnd var 8. október 2015. Með sanni má segja að kvikmynd þessi hafi vakið umræðuna um málefnið rækilega til lífsins enda virðist hún sýna að yfirvöld hafi með skipulögðum hætti brotið gegn friðhelgi einkalífs tuga eða hundraða kvenna á þessum árum, svipt margar þeirra frelsi á hæpnum laga
legum forsendum og stuðlað markvisst að því að þær og fjölskyldur þeirra upplifðu skömm.

Sögulegt yfirlit og aðstæður á Kleppjárnsreykjum.

Eins og áður segir sköpuðu samskipti erlendra hermanna við innlendar stúlkur ólgu í sam
félaginu. Fjölmiðlaumræða varð snemma einsleit í þá veru að um þjóðfélagsmein væri að ræða og það yrði að uppræta.2 Leiða má líkur að því að fjölmiðlaumfjöllunin hafi mótað al
menningsálitið sem þróaðist á sömu lund og þær konur sem áttu í hlut máttu í daglegu tali þola niðrandi uppnefni og smánarorð.

Á meðal aðgerða sem yfirvöld gripu til voru ítarlegar og persónulegar rannsóknir, sem óhætt er að kalla njósnir, á stúlkum og konum sem talið var að hefðu átt í sambandi við her
menn. Munu njósnirnar hafa náð til um 500 kvenna á aldrinum 12 til 61 árs. Jóhanna Knud
sen var í fararbroddi rannsóknanna; skráði upplýsingar og yfirheyrði stúlkur eftir þörfum. Sumar þeirra stúlkna sem neituðu að hafa átt samneyti við hermenn voru látnar sæta læknis
skoðun til að skera úr um hvort meyjarhaft þeirra væri rofið. Í grein sinni um málið segir Þór Whitehead afstöðu Jóhönnu til stúlknanna hafa verið einkar fjandsamlega. Hún hafi litið svo á að brot þeirra væru tvíþætt, annars vegar hefðu þær framið landráð og hins vegar siðferðis
brot með gjörðum sínum.

Sem áður greinir voru sett sérstök lög um eftirlit með ungmennum og þrátt fyrir almennt orðalag voru lögin eingöngu notuð til að ná yfir stúlkur í ástandinu". Til að ná höndum yfir sem stærstan hóp hækkuðu yfirvöld sjálfræðisaldur úr 16 árum í 18. Sérstakur ungmenna
dómstóll sá um að úrskurða stúlkurnar í vistun á vafasömum lagagrundvelli.3 Úrskurðir þessa dóms voru síðar felldir úr gildi.

Vinnuhælið á Kleppjárnsreykjum var starfrækt í tæplega eitt ár, frá nóvember 1942 fram í október 1943. Á tímabilinu sættu 14 stúlkur vistun á hælinu. Frásagnir þeirra af vistinni bera með sér að vistin hafi verið þeim afar þungbær. Á hælinu var m.a. að finna glugga- og ljóslaust kjallaraherbergi sem kallað var klefinn". Stúlkur sem vistaðar voru á hælinu hafa lýst klefanum sem myrku og skítugu herbergi fullu af skordýrum þar sem ekkert væri að finna annað en dýnu á gólfinu. Heimildir herma að stúlkur hafi verið einangraðar í klefanum jafnvel sólarhringum saman. Í heimildarmynd Ölmu kemur jafnframt fram að vísbendingar séu um að stúlkur hafi reynt að svipta sig lífi í opinberri vistun og að a.m.k. ein af stúlkunum sem vistaðar voru á Kleppjárnsreykjum hafi framið sjálfsvíg síðar á lífsleiðinni, þá ríflega fertug að aldri.

Nauðsyn og tilgangur sérstakrar rannsóknar.

Brýna nauðsyn ber til þess að upplýst verði með opinberri rannsókn hvað raunverulega átti sér stað á Kleppjárnsreykjum og við lögreglurannsóknir á ungum konum í kjölfar komu erlendra herliða til landsins. Enn eimir af fordómum í garð þeirra kvenna sem voru viðfangs
efni þessara rannsókna og sættu jafnvel frelsissviptingu í kjölfarið. Sumar þessara kvenna eru enn á lífi og ekki of seint að þeim verði veitt opinber afsökunarbeiðni. Nauðsynlegt er að uppræta fordómana og skömmina sem þessar konur máttu þola alla sína tíð, og þola jafnvel enn. Þeim og aðstandendum þeirra ber að veita uppreist æru sinnar eins fljótt og auðið er.

Flutningsmenn leggja áherslu á að úr því verði skorið með tilhlýðilegum hætti hvort yfir
völd hafi brotið á rétti þeirra kvenna sem áttu í hlut. Þeir telja þetta í fyrsta lagi nauðsynlegan grunn opinberrar afsökunarbeiðni svo að fórnarlömb og aðstandendur þeirra hljóti viðurkenn
ingu á að brotið hafi verið gegn þeim. Í öðru lagi telja þeir að skýr niðurstaða um þetta atriði sé nauðsynleg til að upplýsa megi almenning tryggilega um það sem raunverulega átti sér stað og viðurkenna opinberlega mistökin. Upplýsing og vitneskja um það sem miður hefur farið í sögunni sé grundvöllur þess að fyrirbyggja að sagan endurtaki sig.